มิถุนายน 2553
          เพียงแค่นั่งรถออกมาจากหน่วยฯ หลุมจังหวัดของเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาอ่างฤาไนไม่ถึง 10 นาทีตามเส้นทางที่มุ่งหน้าไปยังหน่วยฯ น้ำตกบ่อทอง พวกเราก็ได้เห็นฝูงไก่ฟ้าพญาลอออกมายืนต้อนรับอยู่กลางถนนราวกับนัดไว้ล่วงหน้า
          ไก่ฟ้ากลุ่มนั้นมีอยู่ด้วยกันสี่ตัว ด้วยระยะที่ใกล้แค่ไม่ถึง 10 ม. ก็สามารถสังเกตด้วยตาเปล่าได้ชัดเจนว่ามีไก่หนุ่มและไก่สาวอย่างละ 2 ตัวพากันเดินและคุ้ยเขี่ยหากินไปเรื่อยๆ แม้เมื่อรถแล่นใกล้เข้าไปอีก ไก่ฟ้าเหล่านั้นยังไม่มีทีท่าตื่นกลัว จะมีก็เพียงตัวเมียเดินเลี่ยงเข้าไปใกล้ขอบถนน คงเผื่อเตรียมพร้อมไว้ก่อน หากมีเหตุฉุกเฉินจะได้เร้นกายหนีหายเข้าป่าไปได้ทัน

          ถึงไม่ใช่ครั้งแรกที่ผมพบไก่ฟ้าพญาลอในป่าผืนนี้ แต่ความรู้สึกตื่นเต้นก็แทบไม่ต่างจากครั้งก่อนๆ ทั้งยังกอปรไปด้วยความรู้สึกดีใจที่เขาอ่างฤาไนยังเป็นบ้านหลังใหญ่ของไก่ฟ้าพญาลออยู่เช่นเดิม
   ————————————————-

          ไก่ฟ้าพญาลอ (Siamese Fireback / Lophura diardi) เป็นหนึ่งในไก่ฟ้าสกุล Lophura จากทั้งหมด 4 ชนิดที่พบในประเทศไทย ซึ่งจัดเป็นนกวงในวงศ์ไก่ฟ้าและนกกระทา (Phasianidae) นกในวงศ์นี้ไม่มีขนปกคลุมช่องเปิดจมูก ถุงลมไม่มีแขนงยื่นออกมาถึงบริเวณคอ จะงอยปากแข็งแรง ปีกสั้นกลม เช่นเดียวกับนกในวงศ์เดียวกัน ไก่ฟ้าพญาลอมีโครงสร้างปีกแข็งแรง แต่มักจะบินในระยะใกล้ๆ เท่านั้น ขา ตีน และนิ้วเกลี้ยงเกลาปราศจากขนปกคลุม

          ไก่ฟ้าพญาลอจัดเป็นไก่ฟ้าขนาดปานกลาง ขนาดตัววัดจากปลายจะงอยปากถึงปลายหางยาวประมาณ 60-80 ซม. แต่มีรูปร่างผอมบางกว่าไก่ฟ้าชนิดอื่นๆ และมีขาสีแดงยาวเหมือนกับพวกไก่ เพื่อไว้สำหรับคุ้ยเขี่ยหาอาหารตามพื้นดิน ที่หน้าแข้งของนกที่โตเต็มวัยแล้วมีเดือยแหลมอยู่ทางด้านหลังเหนือนิ้วตีนด้านซ้ายขึ้นมาเล็กน้อย เอาไว้ใช้สำหรับป้องกันตัว

          ลักษณะเด่นอีกอย่างหนึ่งของไก่ฟ้าพญาลออยู่ตรงหนังสีแดงสดคล้ายกำมะหยี่ที่หน้า ซึ่งผมเห็นชัดเจนมากในครั้งล่าสุดเมื่อสัปดาห์ที่แล้ว โดยหนังที่หน้าของตัวผู้มีขนาดใหญ่กว่านกตัวเมีย และเช่นเดียวกับไก่ฟ้าชนิดอื่นๆ ไก่ฟ้าพญาลอตัวผู้มีสีสันสวยกว่าตัวเมียมาก

          ไก่ฟ้าพญาลอตัวผู้มีหัวสีดำ บนหัวมีขนยาวสีดำเป็นพู่ยื่นโค้งออกไปคล้ายหงอน ขนบนหัวนี้จะตั้งชันขึ้นในเวลาที่ตกใจหรือขณะเกี้ยวพาราสี ส่วนขนบริเวณคอ หน้าอก และลำตัวด้านบนมีสีเทา ขนด้านล่างลำตัวสีดำ บริเวณปีกมีลายสีดำ ขนบริเวณสะโพกและโคนหางมีสีแดงเหลือบแซมด้วยสีเหลืองทอง ชวนให้มองคล้ายเปลวไฟ อันเป็นที่มาของชื่อ Fireback นั่นเอง ส่วนหางยาวสลวยมีสีเหลือบไปจนเกือบดำ

          แม้ดูกันตามจริงแล้ว ไก่ฟ้าพญาลออาจมีสีสันไม่ฉูดฉาดสะดุดตาเหมือนไก่ฟ้าชนิดอื่น แต่ถ้ามองรูปลักษณ์ทั้งหมดแล้วจะเห็นว่าไก่ฟ้าพญาลอมีโครงสร้างลำตัวเพรียวสง่า เมื่อรวมกับขนสีเข้มที่ตัดกับสีสดบริเวณหน้าและหลัง ทำให้ไก่ฟ้าพญาลอเป็นนกที่ยิ่งมองยิ่งสง่า ดูไม่เบื่อเลยจริงๆ

          ส่วนไก่ฟ้าพญาลอตัวเมียกลับมีสีสันทึมๆ ตรงข้ามกับความงามของตัวผู้ ลำตัวส่วนใหญ่มีสีน้ำตาล บริเวณด้านล่างลำตัวและขนหางด้านนอกเป็นสีน้ำตาลแดง ท้องมีลายคล้ายเกล็ดสีขาว ปีกสีดำและมีลายทางสีขาวพาดอยู่ สำหรับเหตุที่ตัวเมียไม่จำเป็นต้องมีสีสันสดใสเหมือนตัวผู้ คงเป็นเพราะตัวเมียมีหน้าที่ต้องรับผิดชอบต่อครอบครัวมากกว่าที่จะคอยไปอวดโฉมอย่างตัวผู้ สีสันที่ค่อนข้างกลมกลืนกับสภาพธรรมชาติช่วยให้ตัวเมียสามารถอำพรางตัวจากศัตรูได้ในเวลาที่ต้องกกไข่และเลี้ยงลูก

          การดำรงชีวิตของไก่ฟ้าพญาลอก็เหมือนกับไก่ทั่วไป ไก่ฟ้าพญาลอมักเดินหากินอยู่ตามพื้นดินในป่าเพียงลำพัง หรือบางครั้งอาจจะรวมกันเป็นฝูงเล็กๆ เราไม่ค่อยเห็นมันบินบ่อยนัก นอกจากจำเป็นจริงๆ เช่น เวลาที่ตกใจหรือเมื่อต้องบินกลับขึ้นไปนอนบนต้นไม้ในเวลากลางคืน ถ้าหากมีอันตราย มันมักใช้วิธีวิ่งหลบซุกไปตามพุ่มไม้ที่รกทึบมากกว่าบินหนี
 ในเวลาหาอาหาร ไก่ฟ้าพญาลอจะใช้วิธีคุ้ยเขี่ยไปตามพื้นดิน เมื่อพบแล้วก็ใช้ปากจิกกิน อาหารส่วนใหญ่ได้แก่ เมล็ดพืช ผลไม้ หนอนและแมลงต่างๆ โดยเฉพาะลูกไทรและขุยไผ่เป็นอาหารที่ไก่ฟ้าพญาลอโปรดปรานมากที่สุด เราจึงสามารถพบเห็นไก่ฟ้าพญาลอเดินหากินอยู่ตามกอไผ่หรือโคนต้นไทรที่มีลูกร่วงหล่นได้ง่ายกว่าบริเวณอื่น
 

          …เช่นเดียวกับที่ผมเคยเห็นไก่ฟ้าพญาลอเป็นครั้งแรกเมื่อ 19 ปีก่อนที่เขาอ่างฤาไน
  —————————————————

พฤศจิกายน 2534
         ขณะแสงอาทิตย์ยามเย็นคล้อยต่ำลงมาจากยอดไม้ ส่งผลให้ความเย็นและความเงียบค่อยๆ แผ่ตัวคลุมป่าทั้งผืนไว้ ทางเดินนำพวกเรามาจนเกือบถึงหน่วยฯ น้ำตกบ่อทอง แต่ก่อนจะถึงที่พัก เราผ่านไทรต้นใหญ่ที่กำลังมีลูกสุกเต็มต้น จึงวางแผนเฝ้าดูฝูงนกมารุมกินโต๊ะบนต้นไทรแทนที่จะรีบกลับที่พัก

          พวกเราเดินไปยังด้านซ้ายของต้นไทรอย่างเงียบๆ เพื่อไม่ให้ฝูงนกแตกตื่น เมื่อมองลอดขึ้นไปบนยอดไม้สูง ผมเห็นนกหลายชนิดบินวนเวียนอยู่บนนั้น มีทั้งนกเขียวคราม นกปรอด นกโพระดก แต่เมื่อเดินเข้าไปใกล้ต้นไทร ก็มีเสียงกรอบ…แกรบ…ดังมาจากโคนต้น ผมลดสายตามองไปยังจุดที่ได้ยินเสียง นึกในใจคงมีสัตว์บางตัวอยู่บริเวณนั้น จึงค่อยๆ ย่องเข้าไปอย่างเงียบที่สุด พร้อมกับเพ่งมองผ่านพุ่มไม้ที่บังสายตาไปยังต้นเสียงที่โคนต้นไทร
 มีนกสีคล้ำๆ รูปร่างคล้ายไก่ยืนอยู่ตรงนั้น พร้อมกับหางยาวสลวยสะดุดตาที่ตรงโคนมีสีสดดั่งเปลวไฟ ตัดกับหนังสีแดงสดที่หน้า เพียงเท่านี้ก็รู้ได้ทันทีโดยไม่ต้องเปิดตำราว่า…นี่คือไก่ฟ้าพญาลอ

         และนั่นเป็นช่วงเวลาที่ผมเห็นไก่ฟ้าพญาลอครั้งแรก….

ชื่อไทยของไก่ฟ้าหางลายขวางนับว่าหยิบจุดเด่นเป็นเอกลักษณ์มาตั้งได้อย่างเหมาะสม เพราะหางของไก่ฟ้าชนิดนี้ต่างจากญาติร่วมวงชนิดอื่นๆ ในเมืองไทยอย่างสิ้นเชิง เช่นเดียวกับชื่อสามัญ บางครั้งมักเรียกว่า Bar-tailed Pheasant ตรงตามลายเซ็นอย่างชัดเจน

แต่ Bar-tailed Pheasant ก็มิใช่ชื่อที่ใช้อย่างแพร่หลาย แม้กระทั่งคู่มือดูนกของไทยยังเลือกใช้ Mrs Hume’s Pheasant อย่างเป็นสากล ทำให้เราชอบเรียกไก่ฟ้าชนิดนี้อย่างติดตลกว่า คุณนายฮูม

สำหรับคุณนายฮูมตัวจริงมีชื่อจริงว่า แมรี่ แอนด์ กรินดาล (Mary Anne Grindall) ซึ่งเป็นที่รู้จักในฐานะศรีภรรยาของมิสเตอร์ฮูมหรือ A.C. Hume ผู้ค้นพบไก่ฟ้าหางลายขวางเป็นคนแรกนั่นเอง!
……………………………………………………….

อัลลัน ออคตาเวียน ฮูม (Allan Octavian Hume) เป็นนักปักษีวิทยาที่มีชื่อเสียงมากคนหนึ่งของโลก โดยเฉพาะอย่างยิ่งนกในแถบอนุทวีปอินเดีย กระทั่งได้รับขนานนามให้เป็น “บิดาแห่งปักษีวิทยาของอินเดีย”

มิสเตอร์ฮูมเกิดที่แคว้นเค้นท์ของสหราชอาณาจักร เขาเป็นบุตรของโจเซฟ ฮูม นายแพทย์และนักการเมืองหัวรุนแรงชาวสก๊อต ภายหลังเรียนจบด้านเภสัชและศัลยแพทย์จากมหาวิทยาลัยการพยาบาล ในปี พ.ศ. 2392 มิสเตอร์ฮูมก็ออกเดินทางไปยังอินเดีย ซึ่งขณะนั้นตกอยู่ใต้อาณัติของสหราชอาณาจักร และได้เข้ารับราชการเป็นเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นเบงกอลประจำเมืองอีทาวา (Etawah) ทางด้านตะวันออกเฉียงเหนือ (หรือรัฐอุตรประเทศในปัจจุบัน) โดยฮูมเริ่มต้นทำงานในตำแหน่งเจ้าหน้าที่ประจำอำเภอระหว่างปี พ.ศ. 2392-2410 แล้วขยับขึ้นเป็นหัวหน้าผู้บริหารส่วนกลาง (พ.ศ. 2410-2413) จนกระทั่งได้เลื่อนขั้นเป็นกองเลขาธิการคณะผู้สำเร็จราชการ (2413-2422) หลังจากนั้นได้ถูกลดบทบาทลง จนกระทั่งลาออกจากราชการในปี พ.ศ. 2425

ระหว่างประจำอยู่ที่เมืองอีทาวา มิสเตอร์ฮูมเริ่มเก็บรวบรวมตัวอย่างนกไว้มากมาย แม้ส่วนหนึ่งจะถูกทำลายไปในช่วงจลาจล พ.ศ. 2400 แต่เขาก็พยายามรวบรวมใหม่อีกครั้ง พร้อมทั้งเรียบเรียงแผนการสำรวจและเขียนข้อมูลนกในอนุทวีปอินเดียอย่างเป็นระบบ ซึ่งต่อมากลายเป็นคอลเลคชั่นของนกในทวีปเอเชียที่ใหญ่ที่สุดในโลก ด้วยตัวอย่างหลายหมื่นชิ้น โดยมิสเตอร์ฮูมตั้งพิพิธภัณฑ์และห้องสมุดธรรมชาติขึ้นที่บ้านของเขาในปราสาทรอธเน่ย์ (Rothney Castle) บนภูเขาเจคโค (Jakko Hill) ที่เมืองซิมล่า (Simla) ซึ่งเปิดเป็นสถานที่ท่องเที่ยวในปัจจุบัน

ปราสาทรอธเน่ย์

ตลอดเวลาที่ย้ายไปประจำการในสถานที่ต่างๆ มิสเตอร์ฮูมมุ่งมั่นศึกษานกและเก็บตัวอย่างไปด้วยเสมอ โดยเฉพาะช่วงที่เป็นกรรมาธิการด้านภาษีศุลกากรซึ่งมีขอบเขตรับผิดชอบตลอดแนวชายฝั่ง 2,500 ไมล์ของอ่าวเบงกอล เขายังตระเวนไปบนหลังม้าและอูฐทั่วรัฐราชสถานและทำสัญญากับมหาราชาในการส่งออกทรัพยากรธรรมชาติ เช่น เกลือ แน่นอน! ช่วงเวลาเหล่านี้เองที่สร้างโอกาสให้มิสเตอร์ฮูมได้ศึกษาและเขียนข้อมูลของนกนานาชนิด

การสำรวจแถบลุ่มแม่น้ำสินธุในช่วงปลายเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2414 จนถึงสิ้นเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2415 ถือเป็นหนึ่งในการเดินทางครั้งสำคัญที่สุดของมิสเตอร์ฮูม ต่อมาในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2416 เขาไปเยือนเกาะอันดามันและเกาะนิโคบา ปี พ.ศ. 2418 ไปเยือนเกาะแลคคาได และในปี พ.ศ. 2424 มิสเตอร์ฮูมเป็นนักปักษีวิทยาคนสุดท้ายที่ไปถึงเมืองมานิปุระ (Manipur) ในรัฐอัสสัม และที่นี่เองที่เขาค้นพบไก่ฟ้าหางลายขวาง

หนึ่งในการค้นพบครั้งสำคัญของมิสเตอร์ฮูมคือนกพงปากยาว (Large-billed Reed Warbler) ซึ่งมีเพียงตัวอย่างเดียวที่เขาเก็บได้เมื่อ พ.ศ. 2412 บริเวณใกล้เมืองรามปุระ (Rampur) ในหุบเขาสัตเลจ (Sutlej Valley) ที่รัฐหิมาจัลประเทศ จนกระทั่งมาพบครั้งที่ 2 ที่แหลมผักเบี้ย อ. บ้านแหลม จ. เพชรบุรี เมื่อ พ.ศ. 2549 นี่เอง!
……………………………………………………….

ในโลกของนักดูนก มิสเตอร์เป็นที่รู้จักในฐานะของบิดาแห่งปักษีวิทยาอินเดีย แต่สำหรับชาวอินเดียและแวดวงนักรัฐศาสตร์ มิสเตอร์ฮูมยิ่งใหญ่กว่านั้น ในฐานะผู้ผลักดันให้มีการปฏิรูปสังคมอินเดียที่เต็มไปด้วยความแตกแยกทางศาสนาและชนชั้น และเป็นหนึ่งในผู้ริเริ่มก่อตั้งพรรคแห่งชาติอินเดีย (Indian National Congress) หรือที่มักรู้จักกันในชื่อพรรคคองเกรส พรรคการเมืองที่มีส่วนสำคัญในการเรียกร้องเอกราชของชาติและมีบทบาทสำคัญในวงการเมืองของอินเดียจนถึงปัจจุบัน

ภาพการจลาจลของกบฎซีปอย

จากประสบการณ์ในช่วงแรกที่อินเดีย มิสเตอร์ฮูมต้องเผชิญกับการจลาจลครั้งใหญ่ที่เรียกว่ากบฏซีปอย (Sepoy Rebellion) หรือขบถอินเดีย ในปี พ.ศ. 2400 ซึ่งเป็นการก่อกบฏที่เริ่มต้นโดยกองกำลังชาวอินเดียที่ส่วนใหญ่เป็นกองกำลังติดอาวุธของบริษัทบริติชอินเดียตะวันออก แม้เข้าร่วมต่อสู้ปราบกบฏจนได้รับเหรียญกล้าหาญ แต่มิสเตอร์ฮูมได้กล่าวโทษถึงสาเหตุที่เกิดกบฏว่าเป็นเพราะการดำเนินนโยบายที่ไม่เหมาะสมของสหราชอาณาจักรในด้าน “มนุษยธรรมและขาดความอดกลั้น”

ก่อนหน้านั้น ตอนที่มิสเตอร์ฮูมเข้ารับราชการที่เมืองอีทาวาไม่นาน เขาได้เริ่มต้นให้การศึกษาฟรีแก่เยาวชน พร้อมกับออกหนังสือพิมพ์ท้องถิ่นในภาษาพื้นเมืองชื่อ Lokmitra หมายถึง มิตรของประชาชน โดยในช่วงนี้เองที่มิสเตอร์ฮูมได้พบรักและแต่งงานกับแมรี่ แอนด์ กรินดาล ในปี พ.ศ. 2396

นอกจากส่งเสริมด้านการศึกษาแล้ว มิสเตอร์ฮูมยังมอบทุนการศึกษาสำหรับการเรียนในระดับสูงขึ้นไปอีกด้วย โดยเขาเอ่ยถึงวัตถุประสงค์ด้านนี้ไว้ในปี พ.ศ. 2402 ว่า การศึกษาจะเป็นกุญแจสำคัญในการหลีกเลี่ยงจลาจลหรือการกระด้างกระเดื่องเหมือนกบฏซีปอย

จนถึงปี พ.ศ. 2400 มิสเตอร์ฮูมได้ตั้งโรงเรียนขึ้นถึง 181 แห่ง สำหรับนักเรียน 5,186 คน โดยมี 2 คนเป็นนักเรียนหญิง และทุกวันนี้โรงเรียนประถมที่เขาตั้งขึ้นด้วยทุนส่วนตัวก็ยังเปิดสอนอยู่

กล่าวได้ว่า ตลอดเวลาที่อยู่ในอินเดีย มิสเตอร์ฮูมได้ต่อต้านนโยบายของรัฐบาลสหราชอาณาจักรหลายอย่าง คล้ายเป็นปากเสียงของพลเมืองท้องถิ่น ทั้งยังสนับสนุนคุณภาพชีวิตของชาวอินเดียให้ดีขึ้น ขณะเดียวกันก็พยายามสนับสนุนให้ผู้หญิงได้รับการศึกษามากขึ้นด้วย
……………………………………………………….

มิสเตอร์ฮูมได้ชื่อว่าเป็นคนพูดจาตรงไปตรงมา ออกจะขวานผ่าซากเสียด้วยซ้ำ เขาไม่เคยกลัวที่จะวิพากษ์นโยบายของรัฐบาลที่คิดว่าไม่ถูกต้อง จนเป็นเหตุให้ถูกเพ่งเล็งอยู่บ่อยครั้ง โดยเฉพาะการวิพากษ์นโยบายของลอร์ดลีททัน (Lord Lytton) ซึ่งแสดงออกอย่างชัดเจนว่า ใส่ใจต่อคุณภาพชีวิตของพลเมืองท้องถิ่นน้อยมาก

ในที่สุด คณะผู้สำเร็จราชการของลอร์ดลีททันได้ถอดมิสเตอร์ฮูมออกจากตำแหน่งในกองเลขาธิการในปี พ.ศ. 2422 โดยมิได้อธิบายเหตุผลชัดเจน ระบุเพียงเพื่อความคล่องตัวในการบริหาร และอีกสามปีต่อมามิสเตอร์ฮูมจึงตัดสินใจลาออกจากราชการ

ภายหลังจบชีวิตราชการ พร้อมกับสิ้นสุดยุคการปกครองของลอร์ดลีททัน มิสเตอร์ฮูมมองเห็นภาพชาวอินเดียกำลังตกอยู่ในสภาวะสิ้นหวัง บ้านเมืองเต็มไปด้วยอาชญากรรม การปล้นสตมป์ บ้านเมืองไร้ขื่อแป เต็มไปด้วยความรุนแรงที่อาจขยายตัวไปสู่การจลาจลในระดับชาติ เขาจึงคิดว่า การรวมตัวเพื่อความปรองดองในชาติเป็นหนทางเดียวที่จะหยุดยั้งความวุ่นวายทั้งมวลได้

วันที่ 1 มีนาคม พ.ศ. 2426 มิสเตอร์ฮูมจึงเขียนจดหมายถึงเหล่าบัณฑิตของมหาวิทยาลัยกัลกัตตา เรียกร้องให้พวกเขารวมตัวกันเพื่อกำหนดนโยบายในการสมานฉันท์และเป็นประโยชน์ต่อชาติ ซึ่งได้รับการตอบรับด้วยดี กระทั่งนำไปสู่การจัดประชุมครั้งแรกของ Indian National Congressที่เมืองบอมเบย์ในปี พ.ศ. 2428 โดยมิสเตอร์ฮูมเข้าร่วมเป็นสมาชิกรุ่นก่อตั้ง

และหลังจากคุณนายฮูมจากไปในปี พ.ศ. 2433 อีกสี่ปีต่อมา มิสเตอร์ฮูมจึงตัดสินใจกลับไปใช้ชีวิตบั้นปลายที่กรุงลอนดอน จนกระทั่งสิ้นอายุขัยในวัย 83 ปีเมื่อวันที่ 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2455

……………………………………………………….

เพียงแค่ชื่อของไก่ฟ้าหางลายขวางตัวเดียวยังถ่ายทอดเรื่องราวได้มากมาย
สิ่งที่เรามองผ่านกล้องไบนอคจึงมีสาระให้ค้นหาไม่รู้จบ….

เช้าวันสุดท้ายที่เด่นหญ้าขัด…หลังผิดหวังอีกครั้งกับการเฝ้าดูไก่ฟ้าหางลายขวางบริเวณแนวกันไฟ ผมตัดสินใจใช้เวลาที่เหลือไม่มากนักพาสมาชิกออกไปเดินดูนกตามถนน

อาทิตย์ยามเช้าเริ่มทอแสงส่งไออุ่นลงมาเช่นนี้ เหมาะแก่การดูนกยิ่งนัก เพียงเดินไปไม่ไกลก็มีนกเล็กๆ ออกมาให้ดูหลายชนิด จนลืมไก่ฟ้าไปสนิทใจ แถมนกจับแมลงหัวสีฟ้าตัวเดิมยังลงมาให้ดูใกล้กว่าเมื่อวานนี้

ระหว่างนั้นผมได้ยินเสียงนกไต่ไม้ใหญ่ดังมาจากดงสนริมทาง ชวนให้ส่องกล้องขึ้นไปหาตามที่มาของเสียง แต่ยังมองไม่เห็นตัว จึงเดินเลยต่อไปยังทางโค้งเบื้องหน้า เพื่อหวังอาศัยมุมเปิดโล่งช่วยให้มองหานกได้ง่ายยิ่งขึ้น

ทันทีที่พ้นโค้ง สิ่งที่ปรากฏเบื้องหน้า ทำให้สายตาผมต้องรีบลดต่ำลง เมื่อเห็นนกขนาดใหญ่สองตัวเดินตามกันอยู่ทางด้านขวาของถนน ด้วยทางที่ลาดลงไปหาสันเขาช่วยให้ผมเห็นนกได้ชัดเจน…ลักษณะและสีสันต่างกันโดยสิ้นเชิงบอกให้ทราบได้ทันทีว่าเป็นตัวเมียที่เดินนำหน้า ส่วนตัวที่มีหางยาวและกำลังเดินตามไปต้อยๆ นั่นเป็นตัวผู้

“ไก่ฟ้าอยู่บนถนน มาดูเร็ว”
เสียงผมเอ่ยเรียกคนอื่นๆ ทันทีที่เห็นภาพตื่นเต้นเบื้องหน้า

แม้ดังกว่ากระซิบเพียงเล็กน้อย แต่ทุกคนก็รีบเดินตามมายกกล้องดูอย่างพร้อมเพรียง ถึงไก่ฟ้าตัวเมียจะตัดสินใจวิ่งหนีลงหุบทางขวาไปก่อนแล้ว ทว่า! โชคดีที่ตัวผู้ดูเหมือนเกิดอาการสับสน เลือกวิ่งเหยาะๆ ข้ามถนนมาอีกฝั่งหนึ่ง ช่วยให้ทุกคนได้เห็นอย่างเต็มตา

หลังหยุดมองสถานการณ์อีกชั่วเสี้ยวนาทีตรงพงหญ้าริมทาง ไก่ฟ้าตัวผู้ก็ลับหายลงไปในหุบด้านซ้าย

แค่นี้ก็เพียงพอแล้ว…สำหรับทุกคนที่ได้เห็นไก่ฟ้าหางลายขวางสมดังตั้งใจ
……………………………………………………….

ดอยเชียงดาว

เมื่อเอ่ยถึงไก่ฟ้าหางลายขวาง (Mrs Hume’s Pheasant / Syrmaticus humiae) นักดูนกทุกคนคงนึกถึงดอยเชียงดาว จ. เชียงใหม่ขึ้นมาทันที เพราะเทือกเขาหินปูนที่มียอดสูงสุดเป็นอันดับสามของประเทศแห่งนี้เป็นบ้านหลังใหญ่ของไก่ฟ้าที่ได้ชื่อว่าสวยมากที่สุดชนิดหนึ่งในโลก และเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้ผืนป่าบริเวณนี้ได้รับการประกาศคุ้มครองให้เป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่ามาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2521

เขตกระจายพันธุ์ของไก่ฟ้าหางลายขวาง

ถึงจะพบได้บ่อยดอยเชียงดาว ไก่ฟ้าหางลายขวางยังจัดเป็นไก่ฟ้าที่หายากและมีสถานภาพใกล้สูญพันธุ์ สภาวะน่าเป็นห่วงเช่นนี้ไม่ใช่เฉพาะเพียงในเมืองไทย แต่เกิดขึ้นทุกแหล่งกระจายพันธุ์ ซึ่งพบอยู่เฉพาะบริเวณด้านตะวันออกของเทือกเขาหิมาลัย ในแถบตะวันออกสุดของอินเดีย ด้านตะวันตกและตะวันออกของพม่า ตะวันตกเฉียงใต้ของจีน และลงมาต่ำเพียงแค่ตอนเหนือสุดของไทยเท่านั้น

ไก่ฟ้าหางลายขวางชอบอาศัยอยู่ตามป่าสนสลับป่าก่อ หรือป่าโปร่งๆ ที่มีหญ้าปกคลุมบนภูเขาสูงตั้งแต่ 1,200-2,400 ม. สำหรับในเมืองไทยแหล่งธรรมชาติเช่นนี้พบอยู่ไม่มากนัก ส่วนใหญ่อยู่บนภูเขาทางภาคเหนือตอนบนเท่านั้น ถิ่นอาศัยของไก่ฟ้าหางลายขวางในบ้านเราจึงจำกัดอย่างยิ่ง ดังนั้นย่อมคาดเดาได้ไม่ยากว่า ภัยคุกคามพวกมันนอกจากจากการล่าแล้ว ย่อมไม่พ้นการสูญเสียถิ่นอาศัยจากการลักลอบตัดไม้และแผ้วถางป่าเพื่อเปลี่ยนแปลงเป็นพื้นที่เกษตรกรรม  โดยเฉพาะการเผาไร่และป่าตามเชิงเขาจนลุกลามขึ้นมาถึงพงหญ้าและป่าสนอันเป็นบ้านของไก่ฟ้าหางลายขวางในที่สุด

ไก่ฟ้าหางลายขวางที่ดอยอ่างขาง

ดอยอ่างขางและดอยปุยเป็นพื้นที่อีก 2 แห่งที่มีรายงานของไก่ฟ้าหางลายขวางอยู่เป็นประจำ แต่ดอยเชียงดาวถือว่าเป็นพื้นที่ที่มีประชากรไก่ฟ้าหางลายขวางอยู่มากที่สุด และยังเป็นจุดที่สามารถพบไก่ฟ้าชนิดนี้ได้ง่ายมาก จะถือโอกาสบอกว่าง่ายที่สุดในโลกก็ไม่เกินเลย โดยเฉพาะบริเวณเด่นหญ้าขัด หรือในชื่อเป็นทางการว่า หน่วยพิทักษ์ป่าขุนห้วยแม่กอก ด้วยเหตุที่มีธรรมชาติเหมาะสำหรับไก่ฟ้าหางลายขวางที่สุดและได้รับการดูแลคุ้มครองอย่างดีมายาวนาน

หากไม่ซุ้มเฝ้าดูอยู่บริเวณเส้นทางที่นกใช้เดินหากินประจำ…ยามเช้าตรู่ถือเป็นโอกาสดีที่สุดที่จะได้เห็นไก่ฟ้าหางลายขวางออกมาโชว์ตัวบนถนนหรือทางเดินตามสันเขา

ถ้าหากพันธุ์ไม้อัลไพน์เป็นสัญลักษณ์ของดอยเชียงดาวในพื้นที่สูงเทียมเมฆ ไก่ฟ้าหางลายขวางก็ย่อมเป็นตัวแทนของธรรมชาติในป่าสนบนดอยแห่งนี้
…………………………………………

เมื่อสองปีที่แล้ว ผมเคยเห็นไก่ฟ้าหางลายขวางครั้งแรกที่เด่นหญ้าขัด และเป็นภาพประทับใจที่ยังติดตาเสมอ

ยามเช้าในเวลาไล่เลี่ยกัน ระหว่างเดินดูนกไปตามเส้นทางขึ้นสู่ยอดดอย ตอนนั้นผมกำลังเพลินกับบรรยากาศพิสุทธิ์ของผืนป่าสนท่ามกลางสายลมเย็นที่พัดผ่านสันเขา แล้วก็ไม่ลืมสอดส่ายสายตามองหาเป้าหมายบนพื้นดิน แต่ถึงจะพยายามเดินให้เงียบเพียงใด ก็ยังไม่มากพอที่จะปกปิดการมาถึงของตัวเองได้

ก่อนที่ผมจะทันเห็นว่ามีอะไรอยู่เบื้องหน้า ไก่ฟ้าหนุ่มตัวหนึ่งก็ร้องกระต๊ากดังขึ้นมาจากพงหญ้าสูงริมทางตามสัญชาตญาณ จากนั้นจึงบินขึ้นมาเหนือพงหญ้า แล้วกางปีกโผทิ้งตัวร่อนลงไปในหุบเขา ก่อนจะลับหายไปในพงหญ้ารกๆ อีกครั้ง

ด้วยอารามตกใจ…ทีแรก ผมนึกโมโหตัวเองที่มองหาไม่ดี จนทำให้ไก่ฟ้าตกใจบินหนีไปก่อน แต่วินาทีที่เห็นไก่ฟ้าหนุ่มตัวนั้นกางปีกพร้อมอวดหางยาวสลวยด้วยตาเปล่าอย่างชัดเจนตลอดเวลาที่นกร่อนลงไปในหุบเขา มันกลับกลายเป็นโอกาสได้เห็นภาพแสนประทับใจที่สุดครั้งหนึ่งในการดูนก…สำหรับนกที่สวยงามอย่างสมบูรณ์แบบเช่นนี้!!!

ไก่ฟ้าหางลายขวางตัวผู้ยามกางปีกบินตัวใหญ่กว่าที่คาดไว้มาก ทั้งยังเผยให้เห็นสีสันสดสวยอย่างชัดเจน โดยเฉพาะปีกและลำตัวที่เปล่งสีแดงเข้มฉูดฉาดราวกับเปลวเพลิงกำลังลุกโชนอยู่เหนือพงหญ้าแห้งสีน้ำตาล ขณะที่หางสีขาวก็ทอดยาวและพลิ้วไหวไปตามสายลมที่พัดมาปะทะจนทำให้ลายบั้งสีน้ำตาลคล้ายกับขยับเป็นลอนคลื่น

ครั้งแรกที่ดอยเชียงดาวกับครั้งแรกที่เห็นไก่ฟ้าหางลายขวาง ช่างเป็นภาพอันเหลือเชื่อจนไม่มีทางคาดเดาล่วงหน้าได้เลย…แม้กระทั่งตอนที่นไก่ฟ้าหายลับไปในพงหญ้า…ผมยังนึกว่าฝันไปหรือเปล่า!!!
………………………………………………………

Mikado’s Pheasant

หางยาวสลวยเหยียดตรงไม่เพียงเป็นจุดเด่นของไก่ฟ้าหางลายขวาง แต่ยังรวมไปถึงไก่ฟ้าชนิดอื่นในสกุลเดียวกันด้วย ไม่ว่าจะเป็น Elliot’s Pheasant / S. ellioti, Reeves’s Pheasant / S. reevesii, Mikado Pheasant / S. mikado และ Copper Pheasant / S. soemmerringii ซึ่งล้วนพบกระจายพันธุ์อยู่ตามป่าบนภูเขาสูงทางตะวันออกของเอเชีย โดย 2 ชนิดหลังพบประจำถิ่นเฉพาะบนเกาะไต้หวันและญี่ปุ่นตามลำดับ
 
ไก่ฟ้าเหล่านี้มีหางยาวเป็นเอกลักษณ์สมกับที่จัดอยู่ในสกุล Syrmaticus อันมีรากศัพท์จากภาษากรีก surma หรือ surmatos ซึ่งหมายถึง ชายกระโปรงยาวๆ ของชุดแต่งงานหรือชุดราตรีผู้หญิง ที่นำมาเปรียบเทียบกับหางยาวของไก่ฟ้าในสกุลนี้ จนเรียกง่ายๆ ว่า พวกไก่ฟ้าหางยาวได้อย่างเหมาะเจาะ

ถึงตอนนี้ ชวนให้ผมนึกย้อนไปตอนที่เห็นไก่ฟ้าหางลายขวางครั้งล่าสุด ช่วงที่ไก่ฟ้าตัวผู้เลือกวิ่งข้ามถนนมาอีกฝั่งหนึ่ง จนทำให้สมาชิกคนอื่นได้เห็นอย่างชัดเจน นั่นอาจไม่ใช่เพราะมันสับสนก็ได้ จึงไม่ได้รีบเผ่นลงหุบใกล้ตัวตามคุณนายฮูมไปเสียก่อน

บางทีเหตุที่ไก่ฟ้าหนุ่มจำเป็นต้องเลือกเสี่ยงวิ่งข้ามถนนมาทางหุบเขาอีกฝั่งหนึ่ง อาจเป็นเพราะหางก็ได้!!!

หางยาวสลวยที่ดูสวยงามในสายตาของเราน่าจะเป็นอุปสรรคหากต้องวิ่งเข้าไปในป่าทึบหรือพื้นที่รกๆ แล้วหุบเขาฝั่งขวาที่ตัวเมียวิ่งนำไปก่อนก็รกทึบเต็มไปด้วยไม้ต้นใหญ่ๆ มากกว่าทางด้านซ้ายที่เป็นเพียงพงหญ้าท่ามกลางต้นไม้กระจายอยู่ห่างๆ

ความคุ้นเคยต่อสภาพแวดล้อมที่เดินหากินอยู่ทุกวันคงช่วยให้ไก่ฟ้าตัวผู้ตัดสินใจได้ทันทีว่าควรวิ่งหนีไปทางไหนถึงจะปลอดภัย และสามารถรักษาหางยาวให้คงรูปสวยได้ดีที่สุด

บางทีนกก็ต้องยอมเสี่ยงเพื่อรักษาอัตลักษณ์ของเผ่าพันธุ์เอาไว้…
และนี่คงเป็นสาเหตุที่ทำให้ไก่ฟ้าหางลายขวางต้องเลือกอยู่คู่กับป่าสนเสมอ…

Bird is all around อีกแล้ว

คราวนี้เป็นคิวของนกกิ้งโครงสีกุหลาบ (Rosy Starling)…มาให้ตื่นเต้นถึงชานเมืองกรุง – ก็ตัวเดียวกับที่นายบ้านสวนฯ นำรูปมาโชว์ในเวบบอร์ดนั่นไง

นกกิ้งโครงสีกุหลาบตัวนี้เข้ามาอยู่ในบ้านจัดสรรแถวรังสิต คลอง 3 ของไข่ย้อย Go4Get (อย่างเงียบๆ) ตั้งแต่ช่วงหลังปีใหม่ จนหลายวันต่อมา เมื่อข่าวพบนกหายากแอบย่อง เอ๊ย! บินอพยพมาเยือนใกล้แค่ปลายจมูก – บรรดาเพื่อนนักดูนกก็พากันไปเยือนบ้านรังสิตแบบหัวกระไดไม่แห้ง

ลองพะยี่ห้อนกหายากแบบนี้ ใครจะไปอดใจไหว ไม่ได้เห็นกันง่ายๆ เนอะ!

ไปดูกันมาแล้วก็ไม่มีผิดหวัง – นกออกมาทักทายอย่างไม่เหนียมอาย พร้อมกับถือโอกาสทำตัวเนียนเข้ามากินกล้วยน้ำว้าที่เตรียมไว้ให้ แบบว่าไม่เกรงใจเจ้าถิ่นทั้งนกปรอดสวนและนกเอี้ยงหงอนบ้างเลย

จนบางคนคาใจ…ทำไมถึงใจกล้าบุกเข้ามาประชิดเมืองขนาดนี้ แถมยังออกลีลาฝักใฝ่ไปทางนกคอมมอน ไม่วางมาดวางฟอร์มให้สมดีกรี rarebird
……………………………………………………….

อันที่จริง…ถ้าจะมีนกอพยพกลุ่มใหญ่ที่สามารถพบได้ในเมือง (ไม่เฉพาะเพียงกรุงเทพฯ แต่รวมถึงเขตชุมชนทั่วไปในทุกพื้นที่) ก็ต้องยกให้พวกนกกิ้งโครงนี่แหละ!

ไม่ใช่เรื่องยากที่จะพบนกกลุ่มนี้ได้ในฤดูหนาวหรือช่วงเวลาที่ย้ายถิ่นผ่านเข้ามา พวกที่คอมมอนๆ ก็มีทั้งนกกิ้งโครงแกลบหัวเทา (Chestnut-tailed Starling) นกกิ้งโครงแกลบปีกขาว (White-shouldered Starling) หรือนกกิ้งโครงแกลบหลังม่วงดำ (Purple-backed Starling) – นักดูนกที่ชอบไปเก็บตกนกอพยพตามสวนลุมพินี สวนรถไฟ หรือสวนหลวง ร. 9 คงคุ้นเคยกันดีกับนกเหล่านี้

เมื่อสองปีก่อนยังเคยมีนกกิ้งโครงแกลบหลังม่วงดำยกพวกมากินโต๊ะบนต้นไทรภายในกรมอุทยานฯ บางเขน ให้นักดูนกฮือฮา…ช่างภาพได้ตามไปถ่ายรูปกันอย่างหฤหรรษ์อยู่ตั้งหลายวัน

หรือกระทั่งพวกที่มีสถานภาพเป็นนกหายากในเมืองไทย บางตัวมีเพียงเรคคอร์ดเดียวหรือสองเรคคอร์ดก็มาจากในเมืองซะงั้น อย่างนกใหม่ของเมืองไทยทั้งนกกิ้งโครงแกลบแก้มสีน้ำตาลแดง (Chestnut-cheeked Starling) กับนกกิ้งโครงปากแดง (Red-billed Starling) ขนาดบินข้ามไปปรากฏตัวไกลถึง จ. ชุมพร ยังไม่วายไปหากินอยู่ในสนามกีฬากลางเมืองกับเค้าด้วย

ผมก็เคยมีประสบการณ์ให้ต้องตกใจกับนกกิ้งโครงหายากกลางเมืองมาแล้วเหมือนกัน เลยถือโอกาสขอเท้าความถึงที่มาของเหตุการณ์ชุมนุมทวิชเชอร์ครั้งแรกๆ ของเมืองไทยกันหน่อย

……………………………………………………….

ถอยหลังไปในวันที่ 7 กุมภาพันธ์ 2541…หลังจากเป็นวิทยากรนำดูนกอยู่ในสวนลุมพินีตั้งแต่เช้า จนได้เวลากลับตอนสายมากแล้ว ขณะเดินออกไปทางฝั่งถนนวิทยุ ผมยังไม่วายดูนกบริเวณสนามหญ้าริมทางไปเรื่อยๆ แม้จะมีแต่นกเอี้ยงหงอน (White-vented Myna) กับนกเอี้ยงสาริกา (Common Myna) เดินหากินอยู่หลายตัว

ทันใดนั้นเอง สายตาพลันไปสะดุดกับนกตัวหนึ่งที่เดินอยู่โดดเดี่ยวเดียวดายเพียงลำพัง รูปทรงแหลมๆ ของหัวต่างไปจากนกเอี้ยงทั้งสองชนิดนั้นโดยสิ้นเชิง เห็นแล้วก็บอกได้เลยว่าเป็นพวกนกกิ้งโครง แต่สีสันดันออกเทาๆ ไม่เหมือนทั้งนกเอี้ยงด่าง (Asian Pied Starling) นกกิ้งโครงคอดำ (Black-collared Starling) นกกิ้งโครงหัวสีนวล (Vinous-breasted Myna) ขาประจำของสวนลุมฯ นี่ซิ

เมื่อยกกล้องส่องเน้นให้ชัดเจนขึ้นก็เห็นแก้มสีขาวของนกตัวนั้นเด่นสะดุดตาขึ้นมา…ตรงนี้เองช่วยให้ผมจำแนกได้ว่าเป็น White-cheeked Starling

นี่มันรายงานที่สองของเมืองไทยนี่นา!!!

ถึงจะรู้ว่าเป็น White-cheeked Starling ก็ต้องยอมรับว่า ขณะนั้นงงมากที่จู่ๆ มาเจออยู่กลางเมืองแบบนี้ ไม่ใช่ว่าสับสนกับ very rare แต่กำลังเบลอว่า จะหาข้อมูลอะไรไปยืนยันว่าใช่จริงๆ…กล้องรึก็ไม่มี ทำไงดีหว่า! – แล้วก็นึกขึ้นได้ว่า พี่ธี นกตะวันกำลังจัดกิจกรรมอบรมดูนกอยู่ในอาคารลุมพินีสถาน (ได้พยานแล้ว) จึงรีบเดินไปบอกให้พี่ธีและทีมงานมาดูด้วย

หลังจากนั้นคงนึกภาพออกว่า มีนักดูนกและช่างภาพแห่ไปดู White-cheeked Starling กันขนาดไหน (ก่อนถูก Indian Skimmer ลบสถิติที่แหลมผักเบี้ย) – เจ้านกตัวนี้ก็เชื่องมาก เดินไปเดินมาให้ดูและถ่ายภาพได้ใกล้ๆ ไม่มีอาการตื่นกลัวว่ามาต่างถิ่น – จนถูกตั้งข้อสงสัยว่า ฤาจะเป็นนกหลุด!

ผมเลยชักไม่ไว้ใจเจ้านกตัวนี้ ต้องไปปรึกษากับอาจารย์ปู่เปรี้ยวปรี๊ด จนได้ข้อสรุปร่วมกันว่า ถ้านกอยู่เลยเดือนเมษายนไปแล้ว เกิดไม่ยอมกลับไปไหน – คงต้องฟันธงว่าเป็นนกหลุดแน่ๆ

ครั้นถึงเดดไลน์ White-cheeked Starling ตัวนั้นก็ไปแล้วไปลับ ไม่กลับมาอีกเลย – ทิ้งไว้เพียงชื่อไทย “นกกิ้งโครงแก้มขาว” ให้ดูต่างหน้า

เฮ้อ! โล่งอกไปที!!!
………………………………………………………..

กลับมาว่ามูลเหตุที่พบนกกิ้งโครงหายากได้ในเมืองกันต่อ…เรื่องนี้ก็ไม่ได้อะไรพิเศษหรอก มาจากพฤติกรรมของนกล้วนๆ พวกนกกิ้งโครงทั้งหลายเป็นนกที่ชอบอาศัยอยู่ตามชุมชนอยู่แล้ว ทั้งในเมือง หรือเลยเถิดออกไปตามทุ่งโล่งๆ และพื้นที่เกษตรกรรม – ดูง่ายๆ เอากับบรรดานกกิ้งโครงและนกเอี้ยงที่อยู่ประจำถิ่นในบ้านเราก็ได้

มีผิดแผกจากพี่น้องก็เพียงนกกิ้งโครงปีกลาย (Spot-winged Starling) ที่หลงใหลผืนป่าตะวันตก

ถึงจะมาจากแดนไกล มิได้หมายความว่า จะต้องเบี่ยงเบนนิสัย เมื่อกลับไปถึงบ้านเกิด นกพวกนี้ก็ไปหากินอยู่ตามชุมชนและในทุ่งเหมือนกัน – ผมเองมีประสบการณ์ตรงกับนกกิ้งโครงแก้มขาว ตอนไปญี่ปุ่นยังเจอเกาะกินลูกไม้อยู่ในบริเวณบ้านเป็นฝูง (ถึงได้รู้ว่าเป็น White-cheeked Starling ไง)

นกกิ้งโครงหายากในบ้านเราล้วนเป็นนกคอมมอนในบ้านเกิด พบเห็นได้ทั่วไป เพียงแต่บินเลยมาถึงเมืองไทยไม่มากนัก สถานภาพจึงกลายเป็น rare ถึง very rare ขนาดนั้นนกก็ยังไม่ทิ้งพฤติกรรมเดิม เลยมาทำตัวคุ้นเคยให้ตื่นเต้นถึงในบ้าน

แถมยังมาติดใจกล้วยน้ำว้า – แหม! ก็นานทีถึงจะได้ลิ้มรสผลไม้ไทยนี่นา!!!

เป็นเรื่องอีกแล้ว สำหรับนกพิราบที่ท้องสนามหลวง
ก็มาจากเหตุเดิมๆ…กทม. ต้องการปรับปรุงภูมิทัศน์ของสนามหลวงให้ดูดีมีราศีอีกครั้ง
แล้วฝูงนกพิราบดูเหมือนจะเป็นส่วนเกินสำหรับแผนรีโนเวท (ทุกที)
จนทำให้ต้องหาทางจับไปปล่อยให้ไกลๆ

แน่นอน…ต้องมีผู้ไม่เห็นด้วย ออกมาคัดค้าน…ทั้งคนรักสัตว์และผู้ได้รับผลกระทบ

สำหรับแผนจับนกพิราบสนามหลวงครั้งล่าสุดนี้…
กทม. เตรียมการมาอย่างดี พร้อมกับทำความเข้าใจกับทุกฝ่าย เรื่องจึงเรียบร้อยลงได้

ส่วนแผนการจะสำเร็จตามเป้าหรือไม่ นกพิราบจะลดลงแค่ไหน ต้องติดตามดูกันต่อไป
แต่มิใช่ดูแคลน…ตราบใดที่ กทม. ยังแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ…
นกพิราบก็คงกลับมาเพิ่มจำนวนให้ไล่จับกันอีกเรื่อยๆ!!!
………………………………………………….

สาเหตุที่ต้องอพยพนกพิราบไปจากสนามหลวงอีกครั้งมาจากทาง กทม. กำลังดำเนินแผนงาน “ การปรับปรุงภูมิทัศน์สภาพแวดล้อมและปัญหาสังคมในพื้นที่สนามหลวงและปริมณฑล” ตามแผนต้องปิดสนามหลวงนาน 10 เดือน ตั้งแต่ 1 ก.พ. จนถึง 30 พ.ย. ปีนี้ และงานนี้ต้องเคลื่อนย้ายนกพิราบกว่า 10,000 ตัวออกไปจากพื้นที่สนามหลวงพร้อมกับคนเร่ร่อนและขอทาน!!!

นึกภาพนกจำนวนมากขนาดนี้แล้วก็ไม่น่าแปลกใจที่ กทม. บอกว่า แต่ละปีผู้รับผิดชอบดูแลต้องเสียเงินนับล้านไปกับการบูรณะโบราณสถาน พระบรมมหาราชวัง วัดพระแก้ว มหาวิทยาลัยธรรมชาติ และศาลฎีกาจากความสกปรกและทรุดโทรมเพราะเปรอะเปื้อนมูลของนกพิราบเหล่านี้

เพื่อแก้ปัญหาดังกล่าวและสร้างภาพสวยงามให้แก่เกาะรัตนโกสินทร์ แผนจับนกพิราบจึงได้เริ่มต้นอีกครั้ง

นี่ไม่ใช่ครั้งแรกสำหรับข่าวการจับนกพิราบ ทุกคราวที่มีการปรับปรุงพื้นที่สนามหลวง ไม่ว่าเพื่อจัดภูมิทัศน์หรือเตรียมการสำหรับจัดงานสำคัญ – นกพิราบต้องกลายเป็นส่วนเกินทุกที

ย้อนไปถึงครั้งที่โหดร้ายและครึกโครมที่สุดในปี พ.ศ. 2539 ตอนนั้นสนามหลวงถูกใช้เป็นสถานที่ตั้งพระเมรุมาศถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี แล้วก็เกิดข่าวน่าสลดเมื่อนกพิราบที่อาศัยอยู่บริเวณนั้นถูกวางยาเบื่อจนตกมาตายหลายร้อยตัว ทำให้ กทม. ตกเป็นจำเลยและถูกโจมตีจากผู้รักสัตว์อย่างหนัก กว่าจะรู้ว่าเพชรฆาตตัวจริงเป็นผู้รับเหมาก่อสร้างพระเมรุมาศที่ต้องการลงโทษนกพิราบในข้อหาบังอาจถ่ายมูลลงมาเลอะเทอะพระเมรุมาศ จนไม่สามารถส่งมอบงานได้เสียที

ครั้งล่าสุดเพิ่งเกิดขึ้นเมื่อสองปีที่แล้ว คราวนี้ กทม. ต้องลงมือขับไล่นกพิราบเอง เพื่อเตรียมสถานที่สำหรับจัดงานพระราชพิธีพระราชทานเพลิงศพสมเด็จพระพี่นางเธอ โดยให้สำนักอนามัยฉีดพ่นสารสกัดจากเมล็ดองุ่นเพื่อไล่นก แม้เป็นโทษสถานเบา แต่ยังไม่วายโดนโจมตีอยู่ดี แถมยังไล่นกได้เพียงชั่วคราว

ไม่ช้าไม่นาน…นกพิราบก็กลับมาอีกอย่างที่เห็นอยู่

มาถึงครั้งใหม่หมาด กทม. เตรียมแผนรัดกุมมากขึ้น ลงทุนสร้างกรงขนาดใหญ่ไว้ล่วงหน้าหลายสัปดาห์เพื่อเตรียมดักนก ระหว่างนั้นก็โปรยอาหารล่อให้นกเข้ามากินจนเกิดความเคยชิน แล้วปิดกรงจับขังไว้ วิธีนี้จะได้ไม่ถูกครหาว่ารังแกสัตว์เหมือนใช้ยาเบื่อ สารเคมี หรือตาข่ายดัก จากนั้นเมื่อผ่านขบวนการให้นกปลอดเชื้อแล้ว จะได้เคลื่อนย้ายไปเลี้ยงในสถานที่ปิดตามต่างจังหวัดต่อไป – คงกะจะไม่ให้นกกลับมาอึที่นี่อีกเลย!
…………………………………………………………………………………

ทำไมนกพิราบถึงได้ชอบสนามหลวง…

คำถามนี้ตอบง่ายมาก ถ้าเราเข้าใจถึงพฤติกรรมของนกในธรรมชาติ ในเมื่อที่ไหนมีอาหารสมบูรณ์หากินได้ง่าย พรั่งพร้อมด้วยแหล่งสร้างรังแสนสะดวกและปลอดภัย…นกก็ต้องชื่นชอบอยู่แล้ว แต่ทั้งนี้จำนวนของนกก็ต้องขึ้นอยู่กับปริมาณอาหารและพื้นที่สร้างรัง ซึ่งเป็นตัวควบคุมให้ประชากรของนกพอเหมาะกับพื้นที่บริเวณนั้น

เมื่อย้อนกลับไปดูตัวเลขกว่า 10,000 ตัวของของนกพิราบที่สนามหลวง รวมทั้งเกาะรัตนโกสินทร์โดยรอบ ต้องยอมรับว่าเป็นจำนวนมากมายเกินปกติ เรื่องนี้เป็นผลสืบเนื่องจากปัจจัยที่เอื้อต่อการดำรงชีวิตของนกพิราบอย่างที่บอก

อย่างแรกก็คือแหล่งสร้างรัง – รอบเกาะรัตนโกสินทร์มีอยู่มากเหลือเกิน ไม่ว่าจะเป็นใต้หลังคา ตามกันสาด หรือซอกอาคารทั้งเก่าและใหม่ แถมยังรับประกันความปลอดภัยเสียด้วย

ปัจจัยสำคัญที่ตามมาไม่พ้นอาหาร ต้องบอกว่าที่สนามหลวงมีแจกให้ไม่อั้น ใครผ่านไปสนามหลวงคงสังเกตเห็นมีคนนำอาหารมาขายให้ผู้ใจบุญโปรยให้นกพิราบกินทั้งวัน นกก็หมุนเวียนมากินจนอ้วนพีสมบูรณ์พูนสุข มีเรี่ยวแรงขยายพันธุ์ได้ตลอดทั้งปีตามพฤติกรรม ทั้งยังเลี้ยงลูกให้รอดได้มาก – จำนวนนับหมื่นเป็นหลักฐานชัดเจน

ที่สำคัญ…เมื่อกินเข้าไปเยอะ ก็ต้องถ่ายแยะเป็นธรรมดา 
แล้วอะไรที่มันมากเกินไป ก็ย่อมไม่ใช่เรื่องดีแน่นอน โดยเฉพาะอึนก!!!

ดังนั้นวิธีแก้ปัญหานกพิราบที่สนามหลวงอย่างยั่งยืนก็ต้องพยายามลดประชากรลงให้อยู่ในปริมาณที่เหมาะสม โดยตัดวงจรที่เอื้อประโยชน์ต่อการเพิ่มจำนวนอย่างโอเวอร์ การควบคุมเรื่องรังอาจเป็นงานยาก แต่สำหรับอาหารอยู่ในวิสัยที่ กทม. กระทำได้ เพียงห้ามให้อาหารนกพิราบรอบสนามหลวงอย่างเด็ดขาด หรือถ้าไม่สามารถจำกัดสิทธิได้ ก็ใช้วิธีห้ามขายอาหารนกดูจะง่ายกว่า – เพราะคนที่นำอาหารมาให้ด้วยตนเองนั้นมีไม่มาก ส่วนใหญ่มักถูกยัดเยียดจากคนขาย ซึ่งทำตัวคล้ายนักเลงมากกว่าพ่อค้าแม่ค้า (ก็ไม่รู้ว่าเจ้าหน้าที่ กทม. ปล่อยไว้ได้อย่างไร)

กรณีที่อาจมีผู้กังวลว่า จะทำให้นกขาดอาหาร ก็ต้องทำความเข้าใจให้ทราบ นี่เป็นการแก้ปัญหาในระยะยาวเพื่อควบคุมประชากรให้เป็นไปตามวงจรชีวิตปกติ จะได้ไม่สร้างความเดือดร้อนจนต้องไล่กำจัดอีก เพราะนกพิราบสามารถหาเมล็ดพืช ผลไม้ ตลอดจนเศษอาหารได้ตามธรรมชาติอยู่แล้ว เพียงแต่ไม่มีเหลือเฟือเหมือนก่อน หรือถ้านกบางส่วนคิดว่าบริเวณสนามหลวงมีอาหารน้อยลง ก็คงเลือกแยกย้ายไปหากินและอยู่ที่อื่น แทนที่จะชักชวนกันมาอยู่ที่นี่ – ซึ่งเป็นการช่วยลดจำนวนนกที่สนามหลวงได้โดยตรง

หากทำได้เช่นนี้…อีกไม่นานจำนวนนกพิราบที่สนามหลวงก็จะค่อยๆ ลดลงกระทั่งอยู่ในระดับสมดุลตามธรรมชาติ ซึ่งแม้ห้ามให้นกเลิกถ่ายมูลไม่ได้ แต่ไม่เป็นปัญหาใหญ่ให้ต้องจับไปปล่อยไกลๆ เหมือนตอนนี้

และนกพิราบก็คงไม่ถูกมองว่าเป็นส่วนเกินของสนามหลวงอีกต่อไป!!!

“เขาวังคู่บ้าน ขนมหวาน เมืองพระ
เลิศล้ำศิลปะ แดนธรรมะ ทะเลงาม”

คำขวัญของจังหวัดเพชรบุรีว่าไว้เช่นนั้น
แต่ละสิ่ง แต่ละอย่างที่ยกมาล้วนเป็นจุดเด่นสมเอกลักษณ์ของเมืองพระนครคีรี ทั้งโบราณสถาน งานศิลปะ วัดวาอาราม แหล่งท่องเที่ยว และขนมคู่เมือง

ทว่าจากนี้ไป…อาจต้องมีถ้อยคำเสริมเติมเติมจุดเด่นเข้าไปอีก
เพราะตอนนี้…ของดีเมืองเพชรถูกค้นพบอีกอย่างหนึ่งแล้วกลางทุ่งนาบ้านหนองปลาไหล
……………………………………………………………

เมื่อวันที่ 17 มกราคมที่ผ่านมามีการจัดงาน “เทศกาลดูนกอินทรี ของดีเมืองเพชร” ขึ้นที่บริเวณริมทุ่งนาบ้านหนองปลาไหล อ. เขาย้อย จ. เพชรบุรี

อันว่านกอินทรีนั้น…ไม่จำเป็นต้องเป็นนักดูนกย่อมรู้จักกันดี แล้วคงเคยเห็นหน้าค่าตาจากในหนังสือหรือจอทีวีกันมาแล้ว – ว่าแต่มีสักกี่คนที่เคยเห็นตัวจริง แม้นักดูนกเองก็เถอะ!!!

เป็นเช่นนี้ “เทศกาลดูนกอินทรี ของดีเมืองเพชร” ย่อมไม่ธรรมดาแน่นอน – ดังนั้นเพื่อพิสูจน์ว่าของเค้าดีจริงมั้ย ผมเลยชวนพรรคพวกไปร่วมเป็นสักขีพยานในงานนี้ด้วย

ผมกับตุ๋ย ท่าจีนออกจากกรุงเทพฯ ก่อนรุ่งสาง ไปแวะรับพี่แมว โคกขามกับตี๋ สปูนบิลที่ตลาดมหาชัย จากนั้นมุ่งหน้าไปตามถนนพระราม 2 แล้วต่อเข้าถนนเพชรเกษมที่แยกวังมะนาว พอเลยเขาย้อยไปไม่ไกล ก็เห็นป้ายโปรโมทงานดูนกอินทรีดักอยู่ริมทางซ้ายมือเป็นหมายช่วยนำทางไปถึงบ้านหนองปลาไหลได้สะดวกมาก

พวกเราไปถึงสถานที่จัดงานบนลานตากข้าวตอนเจ็ดโมงครึ่ง เห็นคนยังบางตา งั้นขอผ่านไปดูนกก่อนดีกว่า

เมื่อเลยต่อไปอีกราว 1 กม. ก็มองเห็นรถลงจอดอยู่ในทุ่งนาแห้งๆ 3 คัน แน่ใจได้ว่าต้องเป็นพวกนักดูนกและช่างภาพ ถือโอกาสเลี้ยวตามลงไปด้วยดีกว่า พอลงจากรถก็ไม่ผิดหวัง มีฝูงเหยี่ยวดำ (Black Kite) คอยต้อนรับอยู่หลายตัว เช้าตรู่แบบนี้มวลอากาศร้อนยังไม่ลอยตัว เหยี่ยวดำเลยยังบินโฉบเฉี่ยวไปมาต่ำๆ หรือไม่ก็ยืนเด่นอยู่บนพื้นดิน

ฝูงเหยี่ยวดำกลางทุ่งนาถือเป็นภาพปกติในแถบเขาย้อยตอนฤดูหนาว เพราะมีเหยี่ยวดำหลายร้อยตัวอพยพเข้ามาอยู่ที่นี่เป็นประจำทุกปี ฝูงเหยี่ยวเหล่านี้พากันเข้ามายึดดงตาลชายทุ่งเป็นที่เกาะหลับนอนในยามค่ำคืน หลังจากบินตระเวนออกไปหากินตอนวัน

ขณะกำลังส่องกล้องอุ่นเครื่องกับเหยี่ยวสีคล้ำๆ ตี๋ โคกขามก็รีบชิงเก็บข้อมูลทันที
“ เหยี่ยวดำนี่ดูเผินๆ คล้ายกับเหยี่ยวแดงตัวเด็กแถวบ้าน แล้วจะแยกได้ไงเนี่ย”

แน่ละ! ถ้าตัวหนุ่มเต็มวัยมาเปรียบกัน ย่อมฟันธงได้จากสีต่างกันสมชื่อ แต่ถ้าเป็นเหยี่ยวแดง (Brahminy Kite) ช่วงวัยอ่อนดันมีสีคล้ำคล้ายกับเหยี่ยวดำซะนี่ – ถ้างั้นให้ดูตอนนกบิน เหยี่ยวดำจะมีหางแฉก ส่วนเหยี่ยวแดงมีหางมน – ง่ายๆ แค่นี้จำไว้ให้ดี

การดูนกกลางทุ่งนายามเช้าตรู่นับว่าเป็นกิจกรรมแสนหฤหรรษ์ยิ่งนัก สายลมพัดโชยมาเบาๆ ท่ามกลางแสงแดดอ่อนโยนให้ความรู้สึกราวกับมาพักผ่อนตากอากาศ ทุ่งนาโล่งกว้างหลังเก็บเกี่ยวยังช่วยให้มองหานกได้ง่ายมาก – ว่าแล้วก็มีนกตัวใหญ่สีดำๆ โผบินจากพื้นดินขึ้นไปเกาะอยู่บนต้นตาล ตัวใหญ่ขนาดนี้ แค่มองด้วยตาเปล่าก็รู้ว่าเป็นนกอินทรี แต่นกไปเกาะอยู่ไกลเกินกว่าจะพึ่งไบนอคได้ อย่างนี้ต้องอาศัยเทเลสโคปช่วยจำแนก – ทันทีส่องไปเห็นแถบสีขาวบนปีก คำตอบก็ผุดขึ้นโดยอัตโนมัติ
“นกอินทรีปีกลาย (Greater Spotted Eagle)”

พรรคพวกทั้งสามคนตื่นเต้นกันมากที่เห็นนกอินทรีได้ง่ายขนาดนี้ ทั้งยังตะลึงกับขนาดใหญ่โตบิ๊กบักเอ้บ ขนาดพี่แมวบอกว่าเคยเห็นนกอินทรีจากสารคดีทางทีวีบ่อยๆ ยังเผลออุทาน
“คิดไม่ถึง ตัวจริงจะใหญ่ขนาดนี้”

ผมเลยให้ข้อมูลเพิ่มเติม อันว่านกอินทรีมีอยู่หลายประเภท แต่นกอินทรีที่จัดเป็นนกอินทรีขนาดใหญ่จริงๆ นั้นอยู่ในสกุล Aquila ซึ่งเรียกว่าเป็นพวกนกอินทรีแท้ขนาดใหญ่ ทั่วโลกมีอยู่สิบกว่าชนิด และพบย้ายถิ่นเข้ามาในบ้านเรา 5 ชนิด ทุกชนิดจัดเป็นนกหายากถึงยากมาก แต่ก็พบได้ที่เขาย้อยถึง 4 ชนิด คือนกอินทรีปีกลาย (Greater Spotted Eagle) ที่กำลังดูอยู่ นกอินทรีทุ่งหญ้าสเตป (Steppe Eagle) นกอินทรีหัวไหล่ขาว (Imperial Eagle) แล้วตอนนี้มีนกอินทรีเล็ก (Booted Eagle) ถูกอัพเกรดรวมเป็นพวกอินทรีแท้ด้วยอีกตัวนึง

พี่แมวยังถามต่อไปอีก
“แล้วนกพวกนี้มาจากไหน”

นกอินทรีก็เหมือนนกที่อพยพเข้ามาในบ้านเราส่วนใหญ่ นกเหล่านี้มีแหล่งขยายพันธุ์อยู่ทางตอนเหนือของทวีปเอเชีย พอถึงช่วงฤดูหนาวที่มีสภาวะอากาศทารุณ จะอยู่หรือหากินก็ยากเข็ญ นกจึงต้องย้ายถิ่นลงมาทางใต้ มีบางส่วนพักอยู่ในเมืองไทยหลายเดือน ขณะที่บางส่วนก็บินเลยต่อไปอีก โดยเฉพาะนกอินทรีเล็กที่ไม่ค่อยแวะอยู่นาน

ทีนี้ตุ๋ย ท่าจีนร่วมวงสงสัยบ้างว่า
“ทำไมนกอินทรีถึงได้มาอยู่ที่ทุ่งนาแถวนี้”

อันนี้ก็ตามปัจจัยหลัก ทั้งเรื่องของอาหารและความปลอดภัย อย่างที่รู้กันว่านกอินทรีเหล่านี้เป็นนกล่าเหยื่อ แล้วก็ชอบหากินอยู่ตามทุ่งโล่ง มิใช่ในป่าอย่างที่อาจมีคนเข้าใจผิด – ทุ่งนาอันกว้างใหญ่ไพศาลที่มองเห็นอยู่ตรงหน้านี่ละ…นกชอบนัก แล้วก็จำเพาะเหมาะเจาะกับตอนที่นกอพยพมาถึงเป็นเวลาหลังฤดูเกี่ยวข้าว ชาวบ้านจึงปล่อยที่นาให้เหลือแต่ฟางหรือซังข้าวไว้บนพื้นดินแห้งๆ เพื่อคอยเวลาปล่อยน้ำเข้ามาเพื่อไถหว่านครั้งใหม่ในอีกไม่กี่เดือนข้างหน้า ช่วงนี้เองที่นกอินทรีสามารถมองเห็นหนูนาออกจากรูมาหากินบนพื้นโล่งๆให้จับกินได้ง่าย แล้วทุ่งนาเมืองเพชรที่ยังคงวิถีพื้นถิ่นดั้งเดิมแบบนี้ก็มีหนูนาให้จับกินไม่อั้นเหมือนบุฟเฟ่ห์โออิชิซะด้วย นกอินทรีทั้งสามชนิดจึงเลือกพื้นที่แถบนี้เป็นแหล่งอาศัยในช่วงกลางฤดูหนาวเรื่อยไป ก่อนจะจากไปเมื่อชาวบ้านเริ่มลงนาอีกครั้ง

พวกเราผลัดกันดูนกอินทรีปีกลายบนต้นตาลผ่านเทเลสโคปอย่างเพลินใจ จนกระทั่งแดดส่องแรงขึ้นราวกับส่งสัญญานเตือนให้กลับไปร่วมเปิดงานได้แล้ว…
………………………………………………………………………………

เมื่อกลับไปถึงลานตากข้าวอีกครั้ง คราวนี้เห็นรถจอดต่อเป็นแถวยาวตลอดริมถนนด้านหน้า อีกฝั่งหนึ่งมีแถวมอเตอร์ไซค์เรียงเป็นระเบียบอยู่บนทางดิน ตี๋ สปูนบิลถึงกับออกปากชมว่าคนหนองปลาไหลช่างมีระเบียบเรียบร้อยดีมาก ส่วนผมก็รู้สึกดีใจที่เห็นคนมาร่วมงานอย่างคับคั่งเช่นนี้ แม้จะเพิ่งจัดเป็นครั้งที่ 2 เท่านั้น

“เทศกาลดูนกอินทรี ของดีเมืองเพชร” เกิดขึ้นได้ด้วยความมุ่งมั่นผลักดีนของผู้รักนก โดยมีคีย์หลักจากกลุ่ม Discoverythai และกลุ่มศึกษาเหยี่ยวและนกอินทรี แล้วได้สมาคมอนุรักษ์นกฯ ช่วยสนับสนุน และสำคัญที่สุดเมื่อองค์การบริหารส่วนตำบลหนองปลาไหลได้เห็นความสำคัญของทรัพยากรธรรมชาติในท้องถิ่นจึงเข้ามาร่วมดำเนินงานและสนับสนุนงบประมาณในการจัดงานจนสำเร็จ

พอเดินเข้าไปในลานตากข้าว ยิ่งรู้สึกคึกคักราวกับมีงานมหกรรม ผู้คนหลายเพศวัยเดินกันขวักไขว่ ทั้งชาวหนองปลาไหลเจ้าถิ่นและชุมชนใกล้เคียง ไหนจะมีนักดูนกและช่างภาพมาร่วมงานอย่างหนาตา ส่วนใหญ่ล้วนเป็นพี่ๆ น้องๆ เพื่อนๆ ที่คุ้นเคยกันดี – กิจกรรมอนุรักษ์ของคนรักนกคราใดเลยกลายเป็นงานพบญาติไปโดยปริยายฉะนี้แล…

ภายในเต้นท์สีสวยด้านหน้าจัดเป็นซุ้มจำหน่ายสินค้าโอท๊อปเหมือนตลาดนัด ของดีหลายอย่างถูกนำมาขายเผยแพร่ ไม่ว่าจะเป็นข้าวหลาม ทองม้วน และขนมอีกหลายประเภทสมกับมาเยือนเมืองขนมหวาน ถัดไปเป็นซุ้มอาหารพื้นบ้าน พวกเราเลยได้ลิ้มรสขนมจีนน้ำยาปลาช่อนแสนอร่อยเป็นอาหารเช้า ตามด้วยขนมครกซึ่งขนาดคุณพี่เจ้าของสูตรออกตัวว่า ดำไปหน่อยเพราะลมแรง – ถึงอย่างนั้นตี๋ สปูนบิลยังยกนิ้วให้พร้อมกับสำทับว่า นี่แหละรสชาติดั้งเดิมแท้ๆ เลย

ถัดไปเป็นโต๊ะลงทะเบียนที่ยังมีคนยืนต่อแถวลงชื่อร่วมงาน แม้พิธีเปิดจะใกล้เริ่มเต็มที บ้างก็ยืนชมบอร์ดนิทรรศการเกี่ยวกับนกอินทรีที่หนองปลาไหล ที่กลุ่ม Discoverythai จัดแสดงภาพนกประกอบข้อมูลได้อย่างน่าชม ส่วนเต็นท์หลังใหญ่มีคนนั่งจับจองอยู่จนแทบไม่มีที่ว่าง

พิธีเปิดงานเริ่มขึ้นตอนเกือบเก้าโมงเช้า ฟังจากพิธีกรบอกให้ทราบว่า มีแขกผู้ใหญ่ทั้งท้องถิ่นและระดับจังหวัดมาร่วมงานอย่างพร้อมเพรียง ท่านผู้ว่าราชการจังหวัดเพชรบุรีให้เกียรติมาเป็นประธานในงานนี้ โดยกล่าวชื่นชมที่ชาวบ้านท้องถิ่นได้ร่วมจัดงานเผยแพร่ของดีของชุมชนและร่วมกันอนุรักษ์ธรรมชาติไว้ จากนั้นจึงได้เปิดแพรคลุมป้ายข้อมูลนกเป็นอันเสร็จพิธีการ

แล้วไม่รู้ว่าทางผู้จัดได้นัดแนะไว้ก่อนหรือเปล่า – หลังจากเสร็จสิ้นพิธีการก็ประจวบเหมาะกับมีนกอินทรีหัวไหล่ขาวตัวหนึ่งบินร่อนผ่านเข้ามาเหนือลานตากข้าวสร้างความตื่นเต้นให้กับทุกคนที่อยู่ในบริเวณได้เห็นกันอย่างชัดเจน ซึ่งเป็นเรื่องยากมากที่จะมีโอกาสเห็นนกอินทรีขนาดใหญ่ได้ง่ายๆ แบบนี้ในพื้นที่อื่นของเมืองไทย

อ. โทรกอน หรือ ดร. ไชยยันต์ เกสรดอกบัวจากกลุ่มศึกษาเหยี่ยวและนกอินทรีจึงรับบทพิธีกรภาคสนามให้ข้อมูลของนกอินทรีที่หนองปลาไหลแบบสดๆ โดยบอกถึงเหตุที่ทำให้นกอินทรีเลือกมาอยู่ที่บ้านหนองปลาไหลก็ด้วยปัจจัยความสมบูรณ์ของอาหารและสภาพแวดล้อม รวมทั้งความปลอดภัย จนนกอินทรีเพิ่มจำนวนมากขึ้นจากปีก่อน – ข้อมูลจากการสำรวจของพี่โด่งแห่ง Discoverythai พบนกอินทรีปีกลาย 10 ตัว นกอินทรีหัวไหล่ขาว 2 ตัว และนกอินทรีทุ่งหญ้าสเต็ปอีก 4 ตัวมาอาศัยอยู่ที่บ้านหนองปลาไหลในปีนี้

อ. โทรกอนเน้นย้ำให้ทุกคนเห็นความสำคัญต่อระบบนิเวศของนกอินทรีว่า มีส่วนในการช่วยกำจัดหนูหนา ศัตรูตัวฉกาจของชาวนา ประมาณว่าช่วงเวลา 4-5 เดือนที่อยู่ที่บ้านหนองปลาไหล นกอินทรีแต่ละตัวสามารถจัดการหนูนาได้ 300-600 ตัวเลยทีเดียว เรื่องนี้ให้เครดิตนกอินทรีเป็นมิตรแท้ของชาวนาได้เลย ดังนั้นเมื่อชาวบ้านปล่อยให้นกอินทรีอยู่อย่างเสรี ไม่ทำร้ายรังแกก็เท่ากับว่าพวกเขามีผู้ช่วยกำจัดศัตรูพืชโดยไม่ต้องเสียค่าจ้างไปด้วย

ไม่น่าแปลกใจที่ถึงยามเหมันต์ ภาพนกอินทรีอันแสนหายากในพื้นที่อื่นกลับกลายเป็นสิ่งเจนตาคู่กับท้องนาบ้านหนองปลาไหลทุกปี
………………………………………………………………………

ก่อนกลับจากบ้านหนองปลาไหล ผมซื้อทองม้วนของกลุ่มขนมทองม้วน-ทองพับ ต. หนองปรง อ. เขาย้อย ที่บรรจุใส่ปี๊บใบเล็กๆ กระทัดรัด แถมปะรูปแม่สมจิต (เจ้าเก่า) การันตีกลับมาด้วย – ไปร่วมกิจกรรมท้องถิ่นทั้งที ก็ต้องช่วยสนับสนุนสินค้าของชาวบ้านกันหน่อย อย่างน้อยก็ถือเป็นน้ำใจตอบแทนพวกเขาที่ช่วยดูแลนกและถิ่นอาศัยเอาไว้

ระหว่างกินทองม้วนในรถ พวกเราคุยถึงความสนุกในการมาร่วมงานครั้งนี้อย่างได้รสชาติพอๆ กับทองม้วนกรอบอร่อยของแม่สมจิต แล้วนัดกันว่าต้องมาร่วมงาน “เทศกาลนกอินทรี ของดีเมืองเพชร” ครั้งต่อไปอย่างแน่นอน

กว่าจะถึงตอนนั้น คำขวัญของ จ. เพชรบุรีอาจยาวขึ้นกว่าเดิมแล้วก็ได้
“เขาวังคู่บ้าน ขนมหวาน เมืองพระ
“เลิศล้ำศิลปะ แดนธรรมะ ทะเลงาม ถิ่นคามอินทรีใหญ่”

ถึงสุดสัปดาห์ที่ผ่านมา ชาวคณะ Abirdwatch จะผิดฟ้าผิดฝนไปเปียนปอนกลางฤดูหนาวบนภูหลวง จนเป็นเหตุให้เห็นนกไม่มากตามเป้าหมาย แต่ในจำนวนเกือบ 50 ชนิดก็มีนกเด่นชวนประทับใจอยู่หลายตัว และตำแหน่งพระเอกของทริปนี้ขอยกให้กับนกกะรองทองแก้มขาวอีกตามเคย ด้วยความสวยงามจนทุกคนเทให้คะแนนท่วมท้น แล้วเติมความปลาบปลื้มในอารมณ์สมหวังของบางคนสำหรับครั้งแรกของนกชนิดนี้เข้าไปอีก

ตอนเห็นนกกะรองทองแก้มขาวตัวแรกบนภูหลวงเมื่อวันเสาร์ เป็นช่วงหลังจากฝนซาเม็ดในตอนบ่าย พวกเราจึงรีบฉวยโอกาสออกไปดูนกแถวสำนักงานฯ
ขณะกำลังดูนกมุ่นรกสองชนิดอยู่บริเวณดงพุ่มไม้เตี้ยๆ ที่อยู่ระหว่างบ้านสุขะกุลกับลาน ฮ.

พี่หน่อยก็เอ่ยขึ้นว่า
“มีหมีเซียะอยู่ข้างในด้วยนะ”

เมื่อได้ยินเช่นนั้น ทุกคนรีบส่องกล้องลึกเข้าไปในดงไม้ทันที แล้วก็ไม่ยากที่จะเห็นสีสะดุดตาของนกกะรองทองแก้มขาวขณะกำลังกระโดดหากินอยู่ในนั้น
ขณะที่ทุกคนกำลังเพลินกับนกสีสวย ก็มีใครคนหนึ่งเอ่ยขึ้นมาด้วยความสงสัยว่า
“ทำไมถึงเรียกว่าหมีเซียะ”

นั่นดิ! ทำไมต้อง “หมีเซียะ”???

……………………………………………………………..

ก่อนไปตามหาที่มาของหมีเซียะ มาทำความคุ้นเคยกับเจ้าของนิคเนมนี้เป็นอินโทรกันหน่อยดีกว่า

นกกะรองทองแก้มขาว (Silever-eared Mesia / Leiothrix argentauris) นับว่าเป็นนกในดวงใจแถวหน้าของนักดูนกอยู่แล้ว…ก็เป็นธรรมดาสำหรับนกสีสวยบาดใจซะขนาดนั้น ส่วนฐานันดรของนกชนิดนี้จัดอยู่ในกลุ่มนกกินแมลงวงศ์ Timaliidae หรือพวกเดียวกับนกกะราง, นกมุ่นรก, นกศิวะ, นกหางรำ ฯลฯ แถมยังเป็นนกที่มีเขตกระจายพันธ์ุกว้างไกลมาก พบได้ตั้งแต่ย่านอนุทวีปอินเดีย เรื่อยมาตามแนวหิมาลัยขึ้นไปถึงตอนใต้ของจีน แล้วผ่านเข้าสู่อินโดจีน จากนั้นเลาะใต้ตามแนวขวานทองลงไปถึงมาเลเซียและสุมาตราในแถบซุนดราโน้นเลย

สำหรับสถานภาพนับว่าเป็นนกที่พบได้ง่ายในทุกถิ่นอาศัย ในเมืองไทยชอบอยู่บนภูเขาทางภาคเหนือ ภาคตะวันตก ภาคอีสานตอนบน และภาคใต้ ส่วนใหญ่มักพบตามป่าแถวๆ ระดับ 1,000 ม. ขึ้นไปถึง 1,500 ม. แต่ก็ไม่ได้อาศัยอยู่ตามป่าทึบๆ มักจะออกมากระโดดหากินอยู่ตามชายป่ามากกว่า แล้วยังชอบพากันมาให้ดูเป็นฝูงเล็กๆ เที่ยวไล่จับแมลงมากับฝูงเวบนกกินแมลงอื่นๆ โดยเฉพาะนกมุ่นรกถือเป็นเพื่อนสนิทกอดคอหากินด้วยกันเป็นประจำ

แม้ได้ชื่อว่านกกินแมลง แต่ลูกไม้บางอย่างก็เป็นอาหารของนกกะรองทองแก้มขาวเหมือนกัน – โดยเฉพาะลูกมันปูถือเป็นบุฟเฟ่ต์จานโปรด – ตอนที่ต้นมันปูออกลูกดกในช่วงฤดูหนาวจึงเป็นโอกาสดีที่สุดที่จะได้เห็นนกกะรองทองแก้มขาวง่ายๆ เหมือนกับที่เค้าไปเฝ้ากันอยู่ที่ช่องเย็นตอนนี้ แถมยังมีพรรคพวกอย่างนกหางรำ นกกะราง นกภูหงอน รวมทั้งบรรดานกปรอดผสมโรงมาให้ดูด้วย…แน่นอนว่า! ไม่มีตัวไหนสู้รัศมีความงามของนกกะรองทองแก้มขาวได้หรอก

ถึงจะพบหากินปะปนกับนกอื่นๆ แต่เราก็สามารถจำแนกนกกะรองทองแก้มขาวได้ง่ายมากจากสีสันบาดตาหลายเฉด – ปากสีเหลือง หัวสีดำ คอและหลังช่วงบนสีส้ม ลำตัวด้านบนและหางสีเทา และมีแต้มสีแดงสดบนปีกสีส้ม ถ้าเป็นตัวผู้ตัวเติมสีแดงบนตะโพกเข้าไปอีกด้วย – รับประกัน…ใครเห็นก็จำได้ไม่มีพลาด

ขนาดมีสีสันโดดเด่นเกินหน้าตานกส่วนใหญ่ไปไกลโข นักปักษีวิทยายังอุตส่าห์กำหนดจุดเด่นเป็นสากลสำหรับใช้จำแนกนกชนิดนี้อยู่ตรงแก้มขาวๆ นั่นเอง ทั้งยังเห็นพ้องต้องกันทั้งในภาษาไทย ภาษาอังกฤษ แล้วก็ภาษาละตินด้วย โดย  argentauris หมายถึงมีขนบริเวณหูเป็นสีขาวหรือสีเงินเช่นกัน ส่วนชื่อสกุล Leiothrix มีรากศัพท์มาจากภาษากรีกหมายถึง ขนเรียบ

ทีนี้…ถ้านับญาติทางสาย Leiothrix แล้ว นกกะรองทองแก้มขาวยังมีน้องร่วมสกุลอีกชนิดหนึ่งคือ Red-billed Leiothrix / Leiothrix lutea ดูจากรูปร่างและสีสันคล้ายกันมากคงพอเดาได้เลาๆ – แต่นกกะรองทองของเราสวยกว่าอยู่แล้ว

น้อง Red-billed Leiothrix มีถิ่นกระจายพันธ์ุอยู่ร่วมกับพี่กะรองทองเฉพาะภูมิภาคตอนบนเท่านั้น ไม่ได้ลงต่ำลงมาถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เลยไม่พบในเมืองไทย แต่บางคนอาจเคยเห็นนกที่ถูกขังอยู่ในกรงมาบ้าง เพราะ Red-billed Leiothrix ถือเป็นนกกรงยอดนิยมชนิดหนึ่ง พวกนักเลี้ยงนกรู้จักกันในชื่อ Pekin Robin (เรียกง่ายกว่ากันเยอะเลย!) จากต้นตำรับนกกรงในเมืองจีนที่ชอบเลี้ยงหวานเพื่อฟังเสียงมานานตั้งแต่สมัยยุทธจักร ก่อนจะแพร่หลายตามมาโคโปโลไปทั่วโลก – บางทียังเรียกว่า Pekin Nightingal ไปโน้นเลย

ดูชื่อของนกสองชนิดนี้แล้วก็ชวนให้สงสัยว่า ในเมื่อเป็นนกสกุลเดียวกัน ไฉนนักปักษีวิทยาถึงไม่ตั้งชื่อสามัญให้เหมือนกัน กลับแยกเป็น Leiothrix กับ Mesia ซะงั้น – แล้ว Mesia ก็เป็นต้นตอทำให้นกกะรองทองแก้มขาวได้ชื่อเล่นว่า “หมีเซียะ” ในเมืองไทยง่ายๆ แบบนี้แหละ

เป็นเรื่องสนุกๆ ปนมุขขำๆ ของนักดูนกอยู่แล้วที่ชอบตั้งนิคเนมให้กับนกบางชนิด เพื่อสะดวกในการเรียกและจดจำ โดยมักจะเพี้ยนเสียงให้ตรงกับชื่อที่คุ้นเคยหรือรู้จักกันดี Mesia เลยเพี้ยนไปตามชื่อดาราจีนยอดนิยมเมื่อ 30 กว่าปีก่อน

……………………………………………………………..

คนที่ชอบอ่านนิยายจีนคงรู้จักนิยายเรื่อง “มังกรหยก (Legend of the Condor Heroes)” จากบทประพันธ์อมตะของกิมย้งกันดี – ย้อนไปในปี พ.ศ. 2519 บริษัทซีทีวีของฮ่องกงได้หยิบนิยายมังกรหยกมาสร้างเป็นละครโทรทัศน์ โดยมีหมีเซียะ (Mai Suet ในภาษาจีนกวางตุ้ง หรือ Mi Xue ในภาษาจีนกลาง) ในวัย 20 ปีรับบทเป็นอึ้งยง ตัวละครเอกฝ่ายหญิงคู่กับก๋วยเจ๋ง พระเอกที่แสดงโดยไป่เปียว ปรากฎว่าได้รับความนิยมไปทั่วเอเชีย ไม่เว้นแม้กระทั่งในเมืองไทย ส่งให้คู่พระคู่นางดังเป็นพลุแตก แล้วมามาตอกย้ำด้วย “มังกรหยกภาค 2 (Return of the Condor Heroes II)” จนทำให้หมีเซียะได้รับยกย่องว่าเป็นผู้เหมาะกับบทอึ้งย้ง ผู้ชาญฉลาดดุจขงเบ้งหญิงตลอดกาล

หลังความสำเร็จของมังกรหยก หมีเซียะมีผลงานตามมาอย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็นศึกสองนางพญา (เรื่องนี้ก็ดังมาก เพราะประชันดารายอดนิยมแห่งยุคทั้งเดวิด เจียง, หลิว สงเหยิน และหวี อันอัน), จิ้งจอกภูเขาหิมะ, กระบี่กู้บัลลังค์, หงส์ผงาดฟ้า, ราชายุทธจักร, ศึกสายเลือด, นางพญากระบี่มาร ฯลฯ ซึ่งล้วนผ่านตาชาวไทยทางจอทีวีทั้งนั้น นี่ยังไม่รวมภาพยนต์จอใหญ่อีกนับไม่ถ้วน ทั้งยังเคยมาโชว์ตัวและแสดงคอนเสิร์ตในบ้านเราตั้งหลายครั้ง

ตอนนั้นหมีเซียะเป็นที่ชื่นชอบของคนไทยมากถึงขนาดเล่นหนังไทยคู่กับสรพงษ์ ชาตรีในเรื่อง “หงส์หยก” มาแล้ว – คิดดูละกันว่าดังขนาดไหน!!!

(ว่าแต่ว่า – ตกลงหมีเซียะกับอึ้งย้งเนี่ย…ใครดังกว่ากัน?)

หมีเซียะจึงเปรียบเสมือนสัญลักษณ์ของดาราสาวจีนขวัญใจชาวไทยตลอดมา กระทั่งปัจจุบันในวัย 53 ปี คุณป้าหมีเซียะยังเป็นจดจำไม่ต่างไปจากเมื่อ 30 กว่าปีก่อน

………………………………………………………………

ผมเองก็ต้องยอมรับว่า เวลาที่ดูนกแล้วมีใครเอ่ยถึงหมีเซียะขึ้นมา…ถึงตากำลังจ้องมองนกกะรองทองแก้มขาวอยู่ตรงหน้า แต่ภาพที่นึกถึงกลับเป็นหมีเซียะในวัยสาวทุกที…(ฮา)

เมื่อกลางเดือนมกราคมที่ผ่านมา ข่าวภูมิภาคในหนังสือพิมพ์มติชนโปรยหัวสะดุดตาว่า

“พ่อเมืองกรุงเก่าลุยสำรวจแก้ฝูงปากห่างป่วนนาข้าว”

ชวนให้รีบอ่านเนื้อหาด้านล่าง เพราะเจ้าปากห่างที่ถูกอ้างย่อมเป็นอื่นไปไม่ได้ นอกจากนกปากห่างที่ชอบอาศัยอยู่ตามท้องนา – น่ากังวลว่าเกิดเรื่องร้ายกับนกปากห่างอีกแล้วหรือนี่???

ครั้นพออ่านเนื้อความโดยละเอียด – ก็โล่งใจ และยังรู้สึกชื่นชมผู้ว่าราชการจังหวัดพระนครศรีอยุธยาในความพยายามหาทางแก้ไขปัญหาโดยเข้าใจวิถีธรรมชาติอย่างแท้จริง
————————————————————

ในข่าวระบุว่า มีนกปากห่างนับแสนตัวเข้าไปเกาะต้นไม้อาศัยอยู่กลางทุ่งนาในพื้นที่ อ. ผักไห่ จ. พระนครศรีอยุธยา จนเป็นที่เดือดร้อนของชาวบ้านละแวกนั้น ล่าสุดยังสำรวจพบนกปากห่างอาศัยอยู่ในหลายอำเภอ ทั้ง อ. เสนา อ. บางซ้าย อ. บางปะหัน และ อ. อุทัย ส่วนใหญ่เป็นพื้นที่ที่มีการทำนาข้าวกันมากตามพื้นถิ่นดั้งเดิมของชาวนาไทย

แต่ก่อนแต่ไร นกปากห่างถือเป็นสัตว์ที่อยู่คู่ท้องนาภาคกลางมานาน ภาพนกเดินหากินอยู่กลางผืนนาเป็นสิ่งเจนตา จนแทบแยกจากกันไม่ออก ต่อมาภายหลังกลับเกิดกระแสข่าวนกสร้างความเดือดร้อนให้ชาวบ้านถี่ขึ้นเรื่อยๆ – เรื่องนี้น่าจะมีที่มาจากประชากรนกเพิ่มมากขึ้น ขณะเดียวกันวงจรชีวิตของนกปากห่างในบ้านเราได้เปลี่ยนไป จนมีเรื่องให้เกิดผลกระทบขึ้นมา

เดิมทีนกปากห่างเคยดำรงสถานภาพเป็นนกอพยพเข้ามาสร้างรังวางไข่ในเมืองไทยตอนปลายฝนราวเดือนตุลาคม มีแหล่งขยายพันธุ์เป็นแหล่งท่องเที่ยวที่รู้จักกันดีอยู่ที่วัดไผ่ล้อม จ. ปทุมธานี และบ้านท่าเสด็จ จ. สุพรรณบุรี จนเมื่อลูกนกโตแข็งแรงดีแล้ว ราวเดือนพฤษภาคม ฝูงนกจึงบินกลับไปหากินที่ประเทศบังคลาเทศและอินเดียอีกครั้ง – หมุนเวียนเช่นนี้ทุกปี

มาถึงตอนนี้ กลายเป็นว่านกไม่ยอมกลับไปเหมือนเดิม แต่เกิดติดใจที่เมืองไทยมีบุฟเฟ่ต์ให้กินไม่อั้น ด้วยข้อดีจากความก้าวหน้าของชลประทาน ทำให้ชาวนาปลูกข้าวได้เกือบตลอดปี ปนเปกับผลเสียจากการแพร่ระบาดของหอยเชอรี่ -  เมื่อรวมกันแล้วกลับช่วยให้นกมีช่วงเวลาหากินเพิ่มขึ้นในพื้นที่ที่เต็มไปด้วยอาหาร สามารถนำไปเลี้ยงลูกได้อย่างสมบูรณ์ จนรอดชีวิตเพิ่มประชากรได้มากขึ้น

แน่ละ…อาหารอิ่มหมีพลีมันอย่างนี้ แล้วนกจะบินย้ายถิ่นไปอีกทำไม!!!

ทุกวันนี้เราจึงเห็นนกปากห่างได้ตลอดทั้งปีในปริมาณมากขึ้น แหล่งอาศัยก็แพร่กระจายออกไปกว้างไกลกว่าเดิม – ขณะที่ความสัมพันธ์กับชาวบ้านเริ่มแปรเปลี่ยนไปในหลายพื้นที่ จากที่เคยเป็นมิตรกลับเห็นเป็นปัญหา ทั้งเหยียบย่ำต้นข้าว ส่งกลิ่นเหม็นสร้างความรำคาญ และเลวร้ายสุดขีดเมื่อเกิดไข้หวัดนกระบาด โดยนกปากห่างถูกโยงเป็นจำเลยสำคัญ

ยิ่งในยุคข้าวเปลือกมีราคาแพงถึงขนาดต้องนอนเฝ้ากันขโมย – ภาพของนกปากห่างเดินหากินท่ามกลางผืนนา อาจไม่ใช่ความงามตามธรรมชาติเหมือนเช่นอดีตอีกแล้ว
 —————————————————————-

ขณะที่การแก้ปัญหาของนกปากห่างที่ผ่านมามักใช้วิถีขับไล่ไปจากแหล่งอาศัย โดยตัดต้นไม้ในบริเวณที่นกเกาะพักนอนและสร้างรังทิ้ง แม้ยังไม่เคยมีการกระทำรุนแรงถึงขั้นทำร้ายชีวิต แต่ก็หวุดหวิดในช่วงไข้หวัดนกระบาดหนัก – ตอนนั้นมีคนเสนอให้ฆ่านกปากห่างในบางพื้นที่ทิ้งให้หมด ยังดีที่ฝ่ายอนุรักษ์คัดค้านได้สำเร็จ โดยชี้ให้เห็นผลเสียหากทำรุนแรงปานนั้น ทั้งที่ต้นตอแท้จริงของไข้หวัดนกไม่ได้เกี่ยวกับนกปากห่างแต่อย่างใด – นกปากห่างจึงรอดจากการถูกฆ่าล้างเผ่าพันธุ์มาได้

เมื่อย้อนกลับมาที่ข่าวชิ้นเดิม น่ายินดีที่ผู้รับผิดชอบมองแนวทางแก้ไขปัญหาด้วยความเข้าใจในการอยู่ร่วมกันของสัตว์โลก โดยคุณวิทยา ผิวผ่อง ผู้ว่าราชการจังหวัดพระนครศรีอยุธยากล่าวว่า “นกพวกนี้เป็นสัตว์สงวนตามกฎหมายและเป็นสัตว์ที่มีสิทธิซึ่งสามารถมีชีวิตและเลือกที่อยู่บนโลกนี้ได้ ดังนั้นแนวทางแก้ไขคือต้องหาทางอยู่ร่วมกัน แบบพึ่งพาหรือสร้างความเดือนร้อนต่อกันให้น้อยที่สุด ดังนั้นวิธีการกำจัดเช่นการฆ่า วางยาเบื่อ จึงไม่ควรกระทำเพราะผิดกฎหมายและศีลธรรม”

ท่านผู้ว่าวิทยาได้ดำเนินแนวทางแก้ไขเบื้องต้น โดยให้ประสานงานกับทางสาธารณสุขจังหวัด ปศุสัตว์จังหวัด และท้องถิ่น ร่วมกันเข้าไปตัดแต่งกิ่งไม้ในจุดที่นกเกาะให้โล่ง เพื่อง่ายต่อการดูแลรักษาเรื่องความสะอาด พร้อมกับฉีดพ่นยาฆ่าเชื้อชนิดต่างๆ เพื่อป้องกันการแพร่ระบาดของเชื้อโรคหวัดนก

ขณะเดียวกันยังได้เปลี่ยนความขัดแย้งให้เป็นโอกาสด้วยการส่งเสริมเป็นแหล่งท่องเที่ยว ถ้าหากจุดที่นกเกาะอยู่ใกล้กับแหล่งท่องเที่ยวหรือวัดสำคัญประมาณ 200-300 ม. แล้วจัดกิจกรรมเสริมเข้าไป โดยยกตัวอย่างวัดโตนดเตี้ย อ. อุทัย ซึ่งเป็นแหล่งท่องเที่ยวทางวัฒนธรรม มีนกปากห่างจำนวนมากมาอาศัยอยู่บริเวณทุ่งนาและป่าละเมาะริมคลองห่างจากหน้าวัดไป 200 ม. หากนำกล้องส่องดูนกไปติดตั้งหน้าวัด เพื่อให้นักท่องเที่ยวส่องดูนก จะเป็นกิจกรรทางเลือกแบบใหม่ที่น่าสนใจทีเดียว

เมื่อชาวบ้านมีรายได้จากการท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น น่าจะมีส่วนให้พวกเขามองนกปากห่างอย่างเป็นมิตรอีกครั้ง

ถึงตรงนี้ มีอีกเรื่องหนึ่งไม่อยากให้ละเลย แต่ควรเสริมเติมย้ำให้เห็นถึงประโยชน์ของนกปากห่างที่มีส่วนสำคัญในการช่วยกำจัดหอยเชอรี่ ศัตรูสำคัญของชาวนา – ลองคิดดู นกปากห่างหลายหมื่นตัวกินหอยเชอรี่ไปปีละเท่าไหร่ ถ้าหอยเหล่านั้นยังอยู่ ผลผลิตจะเสียหายไปมากเพียงใด > ถ้าไม่มีนกปากห่างช่วยควบคุม ชาวนาจะต้องหมดเงินเท่าไหร่เพื่อซื้อสารเคมีมากำจัดหอย > ตามมาด้วยผลกระทบต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อม
———————————————————-

กรณีประโยชน์ของนกนับเป็นเรื่องสำคัญมาก ไม่ว่าจะทางตรงในการช่วยกำจัดศัตรูพืช หรือทางอ้อมจากการท่องเที่ยว เพราะเมื่อเรามองเห็นคุณค่าของสรรพสิ่งต่างๆ ถึงแม้นเป็นเพียงนก ก็ย่อมยอมรับการอยู่ร่วมกันได้อย่างแน่นอน แม้จะมีเรื่องขัดแย้งกันบ้าง แต่การแก้ปัญหาอย่างยั่งยืนด้วยเหตุผลคงไม่ใช่เรื่องยากเกินกระทำ

โดยเฉพาะเมื่อตระหนักว่านกปากห่างเป็นอีกชีวิตหนึ่งที่ควรมีสิทธิอยู่บนโลกนี้ได้ตามวิถีธรรมชาติเหมือนที่ท่านผู้ว่าวิทยา ผิวผ่องกล่าวไว้อย่างน่าชื่นชม…

ทีแรกตั้งใจจะเขียนถึงเขาหินปูนในลาวอีกสักตอน คราวนี้ต่อเนื่องตามแนวเทือกเขาอันนาไมท์เข้าไปถึงถ้ำผ่องยาในเวียดนาม แต่นึกไปนึกมา…ชักจะเลยเถิดเตลิดเปิดเปิงเกินไปซะแล้ว

มาคิดอีกที…แล้วทำไมไม่หันมาดูในบ้านเราบ้างล่ะ เทือกเขาหินปูนในเมืองไทยก็น่าสนใจไม่แพ้เพื่อนบ้าน ไม่ต้องไปไหนไกล แค่สระบุรีนี่เอง…ผ่านไปเห็นมีแต่โรงปูนเต็มไปหมด ใครจะไปนึกได้ว่า มีของดีซ่อนอยู่บนภูเขาแถบนั้นเหมือนกัน

อย่างน้อยก็นกจู๋เต้นเขาปูนตัวนึงไง…
——————————————————

นกจู๋เต้นเขาปูนพันธุ์สระบุรี   (ภาพ : สมิทธิ์ สุติบุตร์)

ต้องมาทำความรู้จักนกจู๋เต้นเขาปูน (Limestone Wren Babbler / Napothera crispifrons) กันก่อน นกชนิดนี้เป็นพวกนกกินแมลงที่มีจุดเด่นตรงอาศัยอยู่เฉพาะตามเขาหินปูนเท่านั้น พบกระจายพันธุ์อยู่ในประเทศพม่า ไทย ลาว และเวียดนาม เมืองไทยแบ่งออกเป็น 2 ชนิดย่อย คือ N.c. crispifrons พบทางภาคเหนือและตะวันตก และ N.c. calcicola ซึ่งอาศัยอยู่เฉพาะแถบ จ. สระบุรีเท่านั้น – ไม่พบในพื้นที่อื่นอีก

เมื่อพบเฉพาะละแวก จ. สระบุรี นกจู๋เต้นเขาปูนชนิดย่อย calcicola จึงเป็นนกเฉพาะถิ่นของประเทศไทยไปด้วย ถ้าเรียกให้เต็มยศก็ต้องระบุให้ชัดเจนว่า นกจู๋เต้นเขาปูนพันธุ์สระบุรี!!!

สมัยก่อน นกจู๋เต้นเขาปูนพันธุ์สระบุรีถือว่าค่อนข้างคอมมอนและหาดูได้ไม่ยาก แบบว่าไปให้ถึงเขาหินปูนแถบ อ. แก่งคอย ที่ จ. สระบุรี รับรองต้องได้เห็นแน่นอน…พื้นที่แห่งหนึ่งที่เคยไปดูกันบ่อยมาก (แต่ต้องย้อนไป 20 กว่าปีแล้ว) อยู่ที่ถ้ำพระโพธิสัตว์ ตรงทับกวาง แยกจากถนนมิตรภาพเข้าไปไม่ไกล ยุคนั้นจัดว่าเป็นไฮไลท์วันเดย์ทริปของชมรมดูนกกรุงเทพแห่งหนึ่งทีเดียว

น่าเสียดาย! ภายหลังเทือกเขาหินปูนสองฝั่งถนนมิตรภาพโดนระเบิดย่อยสลายกลายสภาพเป็นปูนซีเมนต์ไปมาก พลอยให้ถิ่นอาศัยของนกโดนรบกวน ทำให้หาดูยากขึ้น – จนถึงขั้นสูญหายไปจากหลายพื้นที่

กระทั่งมีรายงานถิ่นอาศัยของนกจู๋เต้นเขาปูนพันธุ์สระบุรียังเหลืออยู่ที่เขาพระพุทธบาทน้อย
————————————————————-

เขาพระพุทธบาทน้อยอยู่ใกล้กว่าถ้ำพระโพธิสัตว์เสียอีก เข้าไปทางตัวอำเภอแก่งคอย พอข้ามแม่น้ำป่าสัก แยกซ้ายและเลี้ยวขวาไปอีก 7 กม. จะเห็นเทือกเขาหินปูนตระหง่านเป็นหมายรออยู่เบื้องหน้า – ให้ตรงตามถนนไปถึงลานวัดเขาพระพุทธบาทน้อยได้เลย

บริเวณวัดเขาพระพุทธบาทน้อยถือว่าเป็นจุดที่เห็นนกจู๋เต้นเขาปูนพันธุ์สระบุรีได้ง่ายที่สุดในขณะนี้ พอไปถึงก็ไม่ต้องรีรอ ให้เดินขึ้นบันไดนาคที่สร้างเลียบเขาหินปูนขึ้นไปยังถ้ำพระใหญ่ แล้วคอยมองหานกตามโขดหินสองข้างบันได สักประเดี๋ยวจะได้ยินเสียงร้องหวานๆ ตามประสานกกินแมลงแว่วมา มองตามเสียงไปได้เลย รับรองต้องเห็นนกจู๋เต้นเขาปูนอยู่แถวนั้น เพราะนกชอบออกมากระโดดจิกกินแมลงตามโขดหินไปเรื่อยๆ – สมกับชาวบ้านตั้งชื่อให้เรียกง่ายๆ ว่า นกแคะหิน

ไปกี่ครั้งๆ ก็ไม่เคยพลาด – แสดงว่าประชากรของนกจู๋เต้นเขาปูนน่าจะมีอยู่มากที่นี่ นอกจากบริเวณวัดเขาพระพุทธบาทน้อยแล้วยังไปดูที่วัดพระธาตุเจริญธรรมซึ่งอยู่อีกฟากหนึ่งของเทือกเขาได้ง่ายๆ เช่นกัน

ตุ๊กกายหางขาว  (ภาพ : นณณ์ ผาณิตวงศ์)

ความชุกชุมของนกจู๋เต้นเขาปูนเป็นสิ่งหนึ่งที่ยืนยันความสมบูรณ์ของเขาพระพุทธบาทน้อยได้อย่างดี เมื่อรวมกับสัตว์และพืชเฉพาะถิ่นอีกหลายชนิดที่สำรวจพบบนเทือกเขาแห่งนี้ เช่น หนูขนเสี้ยนเขาหินปูนพันธุ์สระบุรี ตุ๊กกายหางขาว แมงกระดานถ้ำโมงนาที บุกม่วง โมกราชินีฯลฯ ย่อมแสดงถึงความสำคัญของเขาพระพุทธบาทน้อยในฐานะที่เป็นศูนย์รวมความหลากหลายของชนิดพันธุ์เฉพาะถิ่นของประเทศไทย
————————————————————–

เมื่อหันไปมองเทือกเขาหินปูนอื่นๆ ใน จ. สระบุรี ส่วนใหญ่เต็มไปด้วยบาดแผลจากแรงระเบิดตามสัมปทาน – ภาพจากสองฟากถนนมิตรภาพแสดงไว้ชัดเจน จึงเป็นเรื่องน่ายินดีที่เทือกเขาพระพุทธบาทน้อยยังคงความสมบูรณ์ของธรรมชาติอยู่ได้ คุณค่าตรงนี้เป็นผลจากการมุ่งมั่นอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติของชุมชนมานานกว่า 30 ปี

จุดเริ่มต้นการอนุรักษ์เกิดขึ้นหลังจากชาวบ้านเขาพระพุทธบาทน้อยปฏิเสธผลประโยชน์ที่แลกกับการระเบิดหินเพื่อทำเหมือง แกนนำชุมชนจึงได้ชักชวนชาวบ้านให้ร่วมกันดูแลป้องกันการบุกรุกทำลายขุนเขา จนนำไปสู่การจัดตั้งคณะกรรมการป่าชุมชนในปี พ.ศ. 2545 เพื่อช่วยกันดูแลอนุรักษ์ธรรมชาติอย่างเข้มแข็ง กระทั่งได้รับรางวัลลูกโลกสีเขียวในปีต่อมา

ไม่เพียงเท่านั้น ชุมชนเขาพระพุทธบาทน้อยยังได้สร้างศูนย์ศึกษาธรรมชาติระบบนิเวศเขาหินปูนขึ้นที่โรงเรียนเขาพระพุทธบาทน้อย สำหรับเป็นฐานข้อมูลให้ผู้สนใจได้เรียนรู้ ควบคู่ไปกับทำเส้นทางศึกษาธรรมชาติขึ้นสู่ยอดเขา เพื่อเป็นทางเดินศึกษาระบบนิเวศของป่าเขาหินปูน โดยเฉพาะพันธุ์ไม้หายากนานาชนิด

เส้นทางนี้ยังเหมาะสำหรับเดินดูนกจู๋เต้นเขาปูนได้อีกทางหนึ่งด้วย
——————————————————————-

การดำรงอยู่ของเขาพระพุทธบาทน้อยนับเป็นตัวแทนช่วยยืนยันถึงความหลากหลายทางธรรมชาติของเขาหินปูนในเมืองไทยว่ามีความโดดเด่นไม่แพ้ที่อื่นใด ขณะเดียวยังเป็นตัวอย่างของชุมชนที่มีบทบาทในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติของท้องถิ่นอย่างแท้จริง

เราจึงได้เห็นเทือกเขาหินปูนลูกนี้ตั้งตระหง่านเป็นมรดกทางธรรมชาติของชาวสระบุรีและคนไทยอยู่ถึงวันนี้…

]]> http://www.abirdwatch.com/blog/?feed=rss2&p=150 0 http://www.abirdwatch.com/blog/?p=139 http://www.abirdwatch.com/blog/?p=139#comments Thu, 07 Jan 2010 09:35:31 +0000 admin http://www.abirdwatch.com/blog/?p=139

ช่วงนี้กำลังเพลินกับการติดตามเรื่องนกที่พบบริเวณเขาหินปูนในลาว หลังรวบรวมข้อมูลได้พักใหญ่ ชักรู้สึกดินแดนที่เคยคิดว่าลี้ลับนั้น มิใช่อย่างที่คิดเสียแล้ว ที่ผ่านมาถูกมองข้ามไปมากกว่า เพราะจะว่าเข้าถึงยากคงไม่น่าใช่ ไทย-ลาว-เวียดนาม ใกล้แค่นี้เอง…แต่เพิ่งมาบูมก็ตอนมีนิวสปีชีนี่แหละ

กระนั้นก็เถอะ…ถึงตัดพวกนกชนิดใหม่ของโลกออกไป เทือกเขาหินปูนในลาวยังมีนกเด่นๆ อีกหลายตัว เลือกชนิดที่ไม่พบในบ้านเราก็ได้ อย่าง Sooty Babbler หรือ Red-collared Woodpecker

ตอนนี้เพิ่งได้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า Green-backed Tit ก็ไปอยู่แถวนั้นกับเค้าด้วย
————————————————————–

นกติ๊ดหลังเขียวที่เมืองชวนจู่ซื่อ

Green-backed Tit / Parus monticolus หรือถอดชื่อไทยออกมาให้เรียกง่ายๆ ได้ว่า นกติ๊ดหลังเขียว เป็นนกที่น่ารักอีกชนิดหนึ่ง ก็ตามประสาพวกนกติ๊ดที่คุ้นเคยในบ้านเรา ลองนึกถึงนกติ๊ดใหญ่ที่ย่อส่วนลงมาอีกนิด แล้วระบายสีเหลืองลงไปให้ทั่วลำตัวด้านล่าง เติมสีเขียวอมเหลืองหรือสีไพลเป็นจุดเด่นบนหลัง

นั่นแหละ! นกติ๊ดหลังเขียว

นกตัวเล็กๆ สีสวยแบบนี้ เวลากระโดดหากินอยู่ใกล้ๆ ใครเห็นก็ชอบ เห็นแล้วก็ติดใจ ดูได้ไม่เบื่อ…ผมคนนึงละที่รู้สึกเช่นนั้นทุกครั้งที่เห็นนกติ๊ดหลังเขียว – พอทราบว่าเจอในลาวได้ด้วย เลยพลอยตื่นเต้นไปกับข่าวคราวของเพื่อนเก่า และคิดว่าข้อมูลนี้น่าสนใจมาก

อันที่จริงนกติ๊ดหลังเขียวไม่ใช่นกพิเศษอะไรนักหรอก จัดเป็นนกที่พบได้ง่ายในหลายประเทศ เพราะมีแหล่งกระจายพันธุ์กว้างขวางมาก ตั้งแต่ปากีสถานเรื่อยมาตามแนวเทือกเขาหิมาลัย ผ่านอินเดีย เนปาล พม่า จีน จนถึงตอนบนสุดของเวียดนาม แล้วก็ข้ามไปไต้หวันโน้นเลย เรียกว่าเป็นนกถิ่นเหนือในแถบอนุทวีปอินเดียและจีนก็ได้ – แน่นอน! ไม่มีเมืองไทยรวมอยู่ด้วย

นอกจากนี้ยังมีพื้นที่พิเศษอีกแห่งที่พบนกติ๊ดหลังเขียวอยู่ด้วย เป็นชนิดย่อย legendrei ที่พบเฉพาะถิ่นแถบเมืองดาลัด บริเวณที่ราบสูงของเขตอันนัมตอนใต้ในประเทศเวียดนาม

มานึกดู…จะว่านกติ๊ดหลังเขียวไม่ใช่นกที่โดดเด่น อาจไม่ถูกต้องนัก จุดเด่นของนกติ๊ดชนิดนี้น่าจะอยู่ตรงความที่มีประชากรมาก เลยเป็นนกที่มีอยู่ทั่วไปและเห็นตัวได้ง่ายนี่เอง – ถ้าบอกว่าเป็นนกสามัญในทุกถิ่นอาศัยคงช่วยให้เห็นภาพได้ชัดเจน เพราะนกติ๊ดหลังเขียวอาศัยอยู่ในพื้นที่ได้หลายรูปแบบ ทั้งป่าดงดิบ ป่าโปร่ง ป่าสน ไปจนถึงสวนผลไม้ สวนสาธารณะ และชุมชน – คนที่เคยไปดูนกแถวเสฉวนหรือยูนนานของจีน รวมทั้งแถบหิมาลัย คงช่วยยืนยันได้ดี

นกติ๊ดหลังเขียวที่เชิงเขาหิมะมังกรหยก

จากประสบการณ์ตรง นั่งทานมื้อกลางวันที่เมืองเม่าเสียน แล้วเห็นนกติ๊ดหลังเขียวกระโดดหากินบนต้นท้อในสวนข้างร้าน…ระหว่างต่อแถวรอนั่งกระเช้าไฟฟ้าขึ้นไปเที่ยวเขาหิมะมังกรหยก ก็มีนกติ๊ดหลังเขียวเกาะให้ดูแก้เบื่อบนต้นสน…เปิดหน้าต่างโรงแรมที่เมืองชวนจู่ซื่อ นกติ๊ดหลังเขียวยังตามมาทักทายตั้งแต่เช้า…

เวลาไปดูนกต่างบ้านต่างเมือง แล้วมีนกตัวเล็กๆ สีสวยๆ คอยมาเป็นเพื่อนแบบนี้…จะไม่ให้ชอบใจได้ไงกัน!
—————————————————————

เอาละกลับมาที่เทือกเขาหินปูนในลาวกันอีกที ดูสิว่า เมื่อพบนกติ๊ดหลังเขียวแถวนี้แล้วน่าสนใจยังไง ก็ในเมื่อเป็นนกคอมมอนขนาดนั้น – ไม่เห็นแปลก เมื่อมาเจอที่ลาว

คงต้องย้อนไปดูเขตกระจายพันธุ์ของนกอีกครั้ง อย่างที่บอกไปแล้ว นกอาศัยอยู่เฉพาะในแถบหิมาลัยเรื่อยไปจนถึงจีน โดยแบ่งเป็น 4 ชนิดย่อย มี monticolus เป็นชนิดย่อยหลัก พบทางด้านหิมาลัยตะวันออก yunnanensis พบตั้งแต่ด้านตะวันออกของเนปาลเรื่อยมาจนถึงจีน insperatus เป็นชนิดย่อยเฉพาะถิ่นของเกาะไต้หวัน เช่นเดียวกับชนิดย่อยสุดท้าย legendrei ที่เมืองดาลัด

ตรงนี้เองที่ชวนให้สงสัย แล้วนกข้ามจากจีนไปโผล่บนเทือกเขาหินปูนทางตอนกลางของลาวได้ไง หรือถ้าจะบอกว่าในเวียดนามยังมีได้เลย แต่ภาพนกที่เห็นจากลาวก็ไม่ใช่ชนิดย่อยจากเมืองดาลัดเสียด้วย เพราะนกที่เมืองดาลัดมีจุดเด่นต่างจากอีก 3 ชนิดย่อยอยู่ตรงมีท้องสีดำ เหลือสีเหลืองแซมเป็นแนวแคบๆ อยู่ข้างลำตัวเท่านั้น หลังก็ออกสีเทาๆ มากกว่า มองไกลๆ เห็นเป็นนกตัวคล้ำที่มีจุดเด่นตรงแก้มสีขาว

นกติ๊ดหลังเขียวในลาว

ส่วนพระเอกของเราที่เมืองลาวมีท้องสีเหลือง ถ้าจะสรุปเบื้องต้นก็น่าจะเป็นชนิดย่อย yunnanensis จากทางจีน แล้วทำไมถึงได้กระโดดมาถึงนี่ หรือบางทีอาจจะเป็นชนิดย่อยใหม่ที่อาศัยเฉพาะบริเวณเทือกเขาหินปูนอันนาไมท์ก็ได้

เรื่องนี้คงต้องปล่อยให้เป็นหน้าที่ของนักปักษีวิทยาหาคำตอบกันต่อไป ส่วนเราหาทางไปดูตัวจริงคงสนุกกว่า…
————————————————————–

อันที่จริงเรื่องนกกระโดดจากถิ่นอาศัยที่หนึ่งข้ามไปโผล่ยังพื้นที่อีกแห่งหนึ่งอาจไม่ใช่เรื่องต้องมาตั้งข้อสงสัยให้เวียนหัว นกหลายชนิดก็เป็นแบบนี้ ใกล้ตัวที่สุดอย่างนกกะลิงเขียดหางหนามนั่นไง จากเวียดนามข้ามมาแก่งกระจานเฉยเลย

สำหรับนกติ๊ดหลังเขียว…ก็มิได้ติดใจใหญ่โตอะไรนักหนา แค่คาใจอยู่ว่า ในเมื่อข้ามไปถึงตอนกลางของลาวได้ ทำไมถึงไม่มาโผล่ที่เมืองไทยบ้าง – ภาคเหนือหรือภาคอีสานก็น่าจะเหมาะอยู่นา

เราจะได้มีนกเพิ่มขึ้นอีกชนิดนึงไง!!!